Font size: +
1 hour and 12 minutes reading time (14319 words)

የማስረጃ ሕግ - ሕጉ እና አተገባበሩ

በሰዎች የእለት ከዕለት መስተጋብር ዉስጥ ከሚፈጠሩ ነገሮች መካከል አንዱ ቅራኔ ነዉ። ቅራኔ ሲኖር ደግሞ የመረጃ ወይም ማስረጃ ጉዳይ አብሮ ይነሳል። በተለይ ለዳኝነት አካላት ማለትም ለፍርድ ቤት፤ ለግልግል እና ለመሳሰሉት በሚቀርቡ ክርክሮች ላይ ማስረጃን ወይም መረጃን የሚመለከቱ ጉዳዮች መነሳታቸዉ አይቀሬ ናቸዉ። እዚህ ላይ የመረጃ እና ማስረጃን ልዩነት መረዳት ተገቢ ነዉ። ማስረጃ አንድን አከራካሪ ፍሬ ጉዳይ ለማረጋገጥ ወይም ለማስተባበል የሚቀርብ ተጨባጭ ጉዳይ ሲሆን፤ መረጃ ግን አንድን ነገር ለማረጋገጥ ወይም ለማስተባበል የሚሰጥ መግለጫ (Information) ብቻ ነዉ። ሁሉም ማስረጃ የመረጃነት ባህሪ ያለዉ ሲሆን፤ ሁሉም መረጃ ግን ማስረጃ አይደለም። ማስረጃ ለፍትሕ አካል የሚቀርብ መረጃ ሲሆን፤ ይህ መረጃም ፍሬ ነገርን የሚመለከት ነዉ። ፍሬ ነገር ማለትም በፍርድ ቤት ወይም በሌላ የዳኝነት አካል ፊት አከራካሪ ሆኖ የወጣ እና የተያዘ ጭብጥን የሚመለከት ነዉ። ማስረጃ የሚቀርበዉም ይህንን አከራካሪ ጭብጥ ወይም ፍሬ ነገር ለማረጋገጥ ወይም ለማስተባበል ነዉ። የማስረጃ ሕግ ተፈጻሚነት የሚታየዉም በዚህ ጊዜ ነዉ።

አንድ ሕግ አስገዳጅነት እና ተፈጻሚነት የሚኖረዉ፤ ሕግ ለማዉጣት ስልጣን ባለዉ አካል ፀድቆ እና ታዉቆ ሲገኝ ነዉ። የማስረጃ ሕግ ግን በሕግ አዉጭዉ አካል የወጣ የሕግ ተፈጻሚነትን ብቻ ሳይሆን ሌሎች ሁኔታዎችንም ታሳቢ የሚያደርግ ነዉ። የማስረጃን ሁኔታ በሙሉ በሕግ መደንገግ አይቻልም። ስለዚህ የማስረጃ ሕግ አፈጻጸም በህዝብ ፖሊሲ (public policy)፤ በልማድ አስተሳሰብ (commonsense)፤ በአመክንዮ (logic)፤ በሥነ-ልቦና (psychology) በፍልስፍና (philosoph)፤ በሕግ ህልዮት (legal theories) እና በመሳሰሉት ተፅዕኖ ስር የወደቀ ነዉ። ለምሳሌ የማስረጃ አቀባበልን (Admissibility) በሕግ መደንገግ ሲቻል፤ የማስረጃ አግባብነትን ግን በሕግ ለመደንገግ እና ተፈጻሚ ለማድረግ አስቸጋሪ ነዉ። በአጠቃላይ የማስረጃ ሕግ አተገባበር ሕግን እና እና ልማድንያጣመረ ነዉ። የማስረጃ ሕግ ስንልም በሕግ አዉጭዉ የወጡ ድንጋጌዎችን እና በረጅም ጊዜ ልምድ እና አሰራር የዳበሩ መርሆዎችን ታሳቢ የሚያደርግ ነዉ።

"Take nothing on its looks, take everything on evidence. There is no better rule."  Charles Dickens
የማስረጃ ደንቦች
 
የማስረጃ ሕግ ተፈጻሚነት በሁሉም ዓይነት ክርክሮች ማለትም የወንጀልም ሆነ የፍትሀ ብሄር የሚስተዋል ነዉ። በሁሉም ዓይነት ክርክሮች የማሰረጃ ሕግ አራት መሰረታዊ ጥያቄዎችን ለመመለስ ይረዳል። ይኸዉም፤
 
1.    ማስረጃ ሊቀርብባቸዉ የሚገቡ ፍሬ ነገሮችን መለየት (Identifying facts in issue or relevant facts)፤
 
2.    የተለዩ ፍሬ ጉዳዮችን ወይም ጭብጦችን በምን መንገድ ማስረዳት እንደሚቻል መወሰን እንደሚቻል መወሰን (Modality of proof)፤
 
3.    አንድን የተለየ ፍሬ ጉዳይ (ጭብጥ) የማስረዳት ወይም የማስተባበል ግዴታ የትኛዉ ወገን እንደሆነ መለየት (Burden of proof)፤
 
4.    የቀረበዉን ማስረጃ ዋጋ ደረጃ እና ምዘናን (Standard and weight of evidence) የሚመለከት ነዉ።
 
ከዚህ የምንረዳዉም የማስረጃ ሕግ ትክክለኛዉ ነገር ወይም እዉነታዉ ላይ ለመድረስ ከፍተኛ እገዛ ማድረግ የሚችል እና በፍትህ አስተዳደርም ሚናዉ የላቀ መሆኑን ነዉ።
 
በመርህ ደረጃ የአንድን ፍሬ ነገር መኖር ወይም የአንድን መደምደሚያ ትክክለኛነት በመግለጽ ወይም በማስተባበል የሚከራከር ሰዉ ፍሬ ጉዳዩን የማስረዳት ግዴታ አለበት። ነገር ግን በአንዳንድ ጉዳዮች የዚህ ዓይነት ግዴታ ቀሪ ሊሆን ይችላል
 
እነዚህም፤
 
1.    አከራካሪዉ ፍሬ ነገር በተቃራኒዉ ወገን ከታመነ (Admission)፤
 
2.    ፍርድ ቤቱ ራሱ የሕግ ግምት የሚወስድባቸዉ ፍሬ ነገሮች (Judicial Notice)፤
 
3.    በህሊና ግምት እንደተረጋገጡ የሚቆጠሩ ፍሬነገሮች (Presumptions) ናቸዉ።
 
በአንድ ክርክር ጊዜ ከላይ ባለዉ ዝርዝር ዉስጥ የሚወድቅ የፍሬ ነገር ክርክር ካለ እንደቀረበዉ ክርክር እየታየ፤ ተከራካሪዉ ፍሬ ጉዳዩን የማስረዳት ሸክሙ ቀሪ ሊሆንለት ይችላል።
 
ከላይ በተዘረዘሩት ሥር የማይሸፈን የፍሬ ነገር ክርክር ወይም ጭብጥ ከሆነ ግን ተከራካሪው ፍሬ ጉዳዩን የማስረዳት ግዴታ አለበት። ክርክር የተነሳበትን ፍሬ ጉዳይም እንደነገሩ ሁኔታ በሠው ምስክር፤ በሰነድ ወይም በገላጭ ማስረጃ የማስረዳት ወይም የማስተባበል መብት አለው። ይኹን እንጂ ማስረጃው ሲቀርብ ማስረጃው ከቀረበው ጉዳይ አንጻር አግባብነት /Relevancy/ እና ተቀባይነት /Admissibility /ያለው መሆን አለበት።
 
የማስረጃ አግባብነት ከጉዳይ ጉዳይ የሚለያይ እና አንድ ወጥ የሆነ ሕግ ሊቀመጥለት የሚችል ሃሳብ አይደለም። ማስረጃ ራሱ ፍሬ ነገር መሆኑ መረሳት የለበትም። ስለዚህ በማስረጃነት የቀረበው ፍሬ ነገር አከራካሪ ከሆነውን ፍሬ ነገር (facts in issue or relevant fact) ጋር ያለውን ግንኙነት አስቀድመን በሕግ መደንገግ አንችልም። ስለዚህ መለኪያችን የሚሆነው አመክንዩ (logic)፤ ምክንያታዊ ግምት (Reasonable Inference)፤ የኑሮ ልማድ (experience) የመሳሰሉት ናቸው። ይኹን እንጂ በማስረጃነት የሚቀርበው ፍሬ ነገር በጭብጥነት ከተያዘው ፍሬ ነገር ጋር ያለውን ቅርበት እና ቁርኝነት (proximity) እንደ አንድ መመሪያ (Guide) ልንወስድ እንችላለን።
 
ከዚሁ ጋር በተያያዘ የፍሬ ነገር ጭብጥ (facts in issue) እና አግባብነት ያላቸውን ፍሬ ነገሮች (relevant facts) መለየት የዳኛ ዋና ሥራ ነው። በአንድ ክርክር አንድ ፍሬ ነገር አከራካሪ የሚሆነው በአንዱ ወገን በአወንታዊነት ቀርቦ በሌላው ወገን ከተካደ ነው። ይህ በአንዱ ወገን ተጠይቆ በተቃራኒው ወገን የተካድ ፍሬ ጉዳይ በማስረጃ ውሳኔ ማግኝት ያለበት የፍሬ ነገር ጭብጥ (facts in issue) ይሆናል። ስለዚህ ፍ/ቤቱ ተከራካሪ ወገኖች የሚስማሙበትን እና የሚለያዩበትን ነጥብ በግልጽ ማጣራት እና የፍሬ ነገር ጭብጡን መለየት ይገባዋል። ከዋናው የፍሬ ነገር ጭብጥ በተጨማሪም ከዋናው የፍሬ ነገር ጭብጥ ጋር ተያያዥነት ያላቸውን አግባብነት ያላቸውን ፍሬ ነገሮች (relevant facts) መለየት ይገባዋል። የዚህ ዓይነት ፍሬ ጉዳዮችም የጭብጡ አካል ያልሆኑ፤ ነገር ግን በጭብጥ ከተያዘው ፍሬ ነገር ጋር በቅርብ የተያያዙ ናቸው። በብዙ ሃገር የማስረጃ ሕጎች የተጠቀሱ እና በእኛም ሃገር ረቂቅ የማስረጃ ሕግ የተጠቀሱ የዚህ ዓይነት ባህሪ ያላቸው አግባብነት ያላቸው ፍሬ ነገሮችም የተወስኑ የሚከተሉት ናቸው።
 
1.  የአንድ ፍሬ ነገር አካል የሆኑ ወይም በገላጭነትና አጃቢነት የተያዙ ፍሬ ነገሮች /facts faming party the same transaction or facts in res gestae/- ተዛማጅ ፍሬ ጉዳይ በቀጥታ በጭብጥነት ባይያዝም ዋናውን ጭብጥ ለማስረዳት ግን ጠቀሜታ ይኖረዋል። ለምሳሌ አቶ ሀ፤ አቶ ለ ላይ በድብደባ የአካል ጉዳት አድርሷል ተብሎ ቢከስስ ዋናው የፍሬ ነገር ጭብጥ አቶ ሀ አቶ ለን ድብድቦ ጉዳት አድርሷል? አላደረሠም? የሚል ነው። ነገር ግን ከድብድባው በፊት አቶ ሀ፤ አቶ ለን እደበድብዋለሁ እያለ መዛቱ አግባብነት ያለው ፍሬ ጉዳይ ነው።
 
2. በጭብጥ ስለተያዘው ጉዳይ የነበረው ዓላማ ዝግጅትና በተከታታይነት የታየው ተግባር እና ባህሪ (Motivate, preparation and previe and subsequent conduct)
 
3. አግባብነት ያላቸውን ፍሬ ነገሮች ለማስረዳት የሚረዱ ፍሬ ነገሮች (facts necessary to explain or introduce relevant facts).
 
4. በጭብጥ ስለተያዘው ፍሬ ነገር አጋጣሚ ምክንያት፤ መነሻ ምክንያት ወይም ውጤት በመሆን ግንኙነት ያላቸው ፍሬ ነገሮች (Facts being the occatin, cases or effect of facts in issue).
 
5. አእምሮ ሁኔታን ወይም የአካል ወይም የሰውነት ስሜትን የሚያመለከቱ ፍሬ ነገሮች (Facts showing the existence of the state of mind, or body or bodily feeling).
 
እነዚህ አግባብነት ያላቸው ፍሬ ነገሮች በጭብጥነት ሊያዙ የሚችሉ እና በማስረጃ መረጋገጥ ያለባቸው ናቸው። አግባብነት ያለው ፍሬ ነገር /Relevancy of facts/ የሚለው ሃሳብ እና የአግባብነት ደንብ /Relevancy/ ግን የተለያዩ ሂሳቦች መሆናቸውን ማስታወስ ይገባል። ዳኖች የፍሬ ነገር ጭብጡን እና አግባብነት ያለውን ፍሬ ጉዳይ ከለዩ በኃላ የማስረዳት ግዴታ ያለበት ወገን ማስረጃውን አቅርቦ እንዲያሰማ ሊያደርጉ ይችላሉ።
 
ይኹን እንጂ የሚቀርበው ማስረጃ በሕግ ተቀባይነት ያለው /Admissible/ መሆን ይገባዋል። ለምሳሌ የቤት ሽያጭ ውልን በምሰክር ማስረዳት አይቻልም። ከብር 500 በላይ የሆነን የብድር ዉልን በሠው ምስክር ማስረዳት አይቻልም። በፍትሃብሄር ሕጉ የቤት ሽያጭ ውልን ወይም ከብር 500 በላይ የሆነን ብድር በሰዉ ምስክሮች ለማስረዳት ተቀባይነት እንደሌለዉ ተደንግጎአል። ስለዚህ ማሰረጃ ከመሠማቱ በፊት የማስረጃው ተቀባይነት /Admissible/ ከቀረበው ጉዳይ እና ከሕጉ ጋር መታየት ይገባዋል።
 
አንድ ማስረጃ በሕግ ተቀባይነት ያለው እና ከተያዘው ጭብጥ ጋርም አግባብነት ያለው ከሆነ የማስረዳት ግዴታ ያለበት ወገን ማስረጃውን አቅርቦ ያሠማል። በመርህ ደረጃ የማስረዳት ሽክም የሚወድቀው የአንድን ፍሬ ነገር መኖር ወይም አለመኖር በአውንታዊ መልክ ባቀረበ ተከራካሪ ወገን ላይ ነው። በአንዳንድ ጉዳዮች ላይ ግን የማስረዳት ሽክም ወደ ሌላው ወገን ሊተላለፍ ይችላል። ለምሳሌ በውሉ መሰረት ግዴታውን አልፈጸመልኝም በሚል ከሳሽ ክስ ከመሰረተ እና ተከሳሹ የውሉን መኖር አምኖ በውሉ መሰረት ያልፈጸምኩት ከአቅም በላይ በሆነ ምክንያት ነው ካለ ይህንኑ የማስረዳት ግዴታ የተከሳሹ ነው። ከሳሽ ያቀረበዉን ክስ አምኖ ነገር ግን ሕግ ወይም ሌላ ፍሬ ነገር በመጥቀስ የቀረበብኝ ክስ ዋጋ የለዉም ብሎ የሚከራከር ከሆነ ሙግቱን የሚጀምረዉ ተከሳሹ ነዉ (የሰ/መ/ቁ 114818 ቅጽ 20)
 
በእኛ ሃገር የተጠቃለለ የማስረጃ ሕግ ባይኖርም በተለያዩ የሕግ ክፍሎች የተካተቱ የማሰረጃ ደንቦች ይገኛሉ። ፍርድ ቤቶችም እነዚህን ደንቦች እና የታወቁ የማስረጃ ሕግ መርሆዎችን እየጠቀሱ የዳኝነት ሥራቸውን ሲያከናውኑ ይታያሉ። ለመሆኑ የታወቁ የማስረጃ ሕግ መርሆዎች ምንድን ናቸው?በተያዩ ሕጎቻችን የሚገኙ የማስረጃ ደንቦችን፤ የሌሎች አገሮችን የማስረጃ ሕግ እና ፍርድ ቤቶች በተግባር ከሚሰሩት ልምድ በመነሳት፤ ጥያቄውን ካየነው የታወቁ የማሰረጃ ሕግ መረሆዎች የሚከተሉትን ሊያጠቃልል ይችላል።
 
1.    ማስረጃ የማቅረብ ግዴታ /Burden of production/
 
2.    የማስረጃ አግባብነት /Relevancy/
 
3.    የማስረጃ ተቀባይነት /Admissibility/
 
4.    የማስረዳት ደረጃ እና ሚዛን /standard of proof/ ናቸው።
 
የተለያዩ የማሰረጃ ደንቦችን ከያዙ ሕጎች መካከል አንዱ የፍትሃ ብሄር ሕግ ሲሆን ከማስረጃ ጋር በተገናኘ በቀጥታ የደነገጋቸው የሚከተሉት ናቸው።
 
-        አንቀጽ5- በህይወት መኖርን ወይም መሞትን ማስረዳት የሚችለው አለ የተባለውን ሠው በማቅረብ ወይም ነበር የተባለውን ሠው በማቅረብ ወይም በምስክር ወይም ሌላ በቂ ማስረጃ አቅርቦ በማስረዳት ነው።
 
-        አንቀጽ 47- ልደት ሞትና ጋብቻ ሰለሚረጋገጥበት የማስረጃ ዓይነት ይደነግጋል።
 
-        አንቀጽ 1193- የሚንቀሳቀሱ ግዙፍ ሃብቶች ባለሀብትነት የሚረጋገጠው ባለይዞታ በመሆኑ እንደሚረጋገጥ ይደነግጋል።
 
-        አንቀጽ 2001- ማስረጃ የማቅረብ ግዴታ- አንድ ግዴታ እንዲፈጸምለት የሚጠይቅ ሠው ለግዴታው መኖር ማስረጃ የማቅረብ ግዴታ አለበት።
 
-        አንቀጽ 2002- የማስረጃ ዓይነቶች ጽሁፍ፤ ምስክር፤ የህሊና ግምት፡ እምነት ወይም መሃላ ሊሆን እንደሚችል ይደነግጋል።
 
-        አንቀጽ 2003- በጽሁፍ እንዲሆን በሕግ የተዘዘ ውል የተቀደደ፤ የተሠረቀ፡ የጠፋ መሆኑ ካልተረጋገጠ በቀር ውሉን በምስክሮች ወይም በህሊና ግምት ለማስረዳት እንደማይቻል ይደነግጋል (Best evidence rule)
 
-        አንቀጽ 2006- በጽሁፍ ውስጥ ያሉትን ቃሎች ተዋዋዮች ለመቃወም የሚችሉት ቃሉ ይኽው ነው የሚለውን ወገን በማሰማል ብቻ እንደሆነ፤ በውሉ ወስጥ ያሉትን ቃላቶች በሠው ምስክር ወይም በህሊና ግምት ማስተባበል እንደማይቻል ደነግጋል (Parol evidence rule)።
 
-        አንቀጽ 2005- የጽሁፍ ማስረጃ በላዩ ስለሚገኝው የስምምነት ቃል እንዲሁም በላዩ ላይ ስለተጻፈው ቃል በተፈራራሚዎች መካከል እምነት የሚጣልበት በቂ ማስረጃ እንደሆነ ይደነግጋል።
 
-        አንቀጽ 1723- ከማይንቀሳቀስ ንብረት ጋር በተገናኝ የሚደረጉ ውሎችን ማስረዳት እና የሚችሉ በጽሁፍ ሠነድ እንደሆነ ተደንግጓል።
 
-        አንቀጽ 1724- ከመንግሥት ጋር የሚደረግ ውልን ማስረዳት የሚቻለው በጽሁፍ ነው።
 
-        አንቀጽ 2472- ከብር 500 በላይ የሆነን ብድር ለማስረዳት የሚቻለወም በጽሁፍ ወል ወይም በቃል መሃላ ብቻ መሆኑን ይደነግጋል
 
በተሻሻለው የቤተሰብ ሕግ ደግሞ የሚከተሉት ተመልክተዋል።
 
-        አንቀጽ 44 የጋብቻ ውል በጽሁፍ ካልተደረገ ውጤት የለውም።
 
-        አንቀጽ 94-97 የጋብቻ መኖርን ስለምናስረዳበት መንገድ ይዘረዝራል።
 
-        አንቀጽ 106- እንደ ባልና ሚስት ግንኙነትን ስለምናስረዳበት መንገድ ይገልጻል።
 
-        አንቀጽ 124- ስለ እናትነት ማረጋገጫ
 
-        አንቀጽ 126 እና 127- ስለ አባትነት የሕግ ግምት
 
-        አንቀጽ 148- ስለ ልጅነት የሕግ ግምት
 
-        አንቀጽ 154- ስለ ተወላጅነት ማረጋገጫ
 
-        አንቀጽ 164-178 ተወላጅነትን ስለ መቃወም እና ስለ መካድ ዝርዝር የማስረጃ ደንቦችን ይዘዋል።
 
በወንጀል ሕግ አንቀጽ 23 እና 24 እና 51 የተጠቀሱትም ከማስረጃ ደንብ ጋር ቁርኝት አላቸው።
 
በአዲሱ የንግድ ሕግ ቁጥር 68, 69, 99, 124 የተጠቀሱትም ከማስረጃ ደንብ ጋር ግንኙነት አላቸው።
 
በወንጅል ሥነ ሥርዓት ሕግ አንቀጽ 27፤ 42፤ 136፤ 137፤ 141፤ 142፤ 143፤ 144፤ 145,149 በወንጀል ክርክር ጊዜ ማስረጃ የሚቀርብበት እና የሚስማማበትን ሂደት የሚገልጽ የማሰረጃ ደንቦችን የያዙ ናቸው።
 
በፍትሃብሄር ሥነሥርዓት ሕግ ቁጥር 136,138,145,146,241,242,250,259,261,273,345 ስለ ማሰረጃ አቀራረብ እና ሂደት የሚዘረዝሩ ናቸው።
 
በጸረ ሙስና አዋጅ ቁጥር 434 እና በጸረ ሽብር አዋጅ ቁጥር 652 ስለ ማስረጃ ሸክም እና ተቀባይነት ስላላቸው የማሰረጃ ዓይነቶች (ለምሳሌ የስሚ ሰሚ ማሰረጃ) ተደንግጓል።
 
በኢ.ፌ.ዲ.ሪ ህገ መንግስት አንቀጽ 19 እና 20 ከማስረጃ ደንቦች ጋር ቀጥተኛ ግንኙነት አላቸው።
 
የማስረጃ ደንቦች አፈፃፀም በተግባር፤
 
ከላይ በተለያዩ ሕጎቻችን በተበታተነ መልኩ የተካተቱ የማስረጃ ደንቦች አሰገዳጅ ሲሆኑ፤ ደንቦቹ በወጥነት በማስረጃ ሕግ በኮድ መልክ ያልተጠቃለሉ ስለሆነ፤ የአፈጻጸም ክፍተት ሲያጋጥም ይስተዋላል። እንዲህ በሆነ ጊዜም ፍርድቤቶች በሌሎች አገሮች የታወቁ የማስረጃ ሕግ መርሆዎችን የውሳኔያቸዉ መሰረት ሲያደርጉ ይስተዋላሉ። የፌደራል ጠቅላይ ፍ/ቤት ሠበር ችሎት ከቅጽ 1-25 በሠጣቸው የሕግ ትርጉሞች ውስጥም በማሰረጃ ደንቦች ላይ በርካታ ውሳኔዎች ተሠጥተዋል።
 
ውሳኔዎችም ከላይ የታወቁ የማስረጃ ሕግ መርሆዎች ተብለው በተጠቀሱት መርሆዎች ዙሪያ የሚያጠነጥኑ ነው። የመጀመሪያው ትኩረት ማስረጃ የማቅረብ ግዴታን እና አቀራረቡን የሚመለከት ሲሆን፤ የፌደራል ጠቅላይ ፍ/ቤት በዚህ ረገድ ከሠጣቸው ውሳኔዎች መካከል የተወሰኑት የሚከተሉት ናቸው።
 
1.    የመ/ቁ.53459 (ቅጽ 10)- አንድን በሰነድ የተገለጸ ፍሬ ነገር ለማሰረዳት መቅረብ የሚገባው ዋናው ሠነድ መሆን እንዳለበት ከ Best evidence rule መሰረታዊ መርህ መረዳት ይቻላል። ነገር ግን ዋናው መገኘት የማይችል ከሆነ የዋናውን ሠነድ ኮፒ (Secendry evidence) በማቅረብ ማስረዳት ይቻላል በማለት የሕግ ትርጉም ሠጥቷል።
 
2.    የመ/ቁ.97217 (ቅጽ 17) -ለአንድ ጉዳይ አግባብነት ያላቸው ማስረጃዎች መቅረብ ያለባቸው በሕጉ የተዘረጋውን ስርዓት ጠብቀው ሲሆን፤ ተገቢው የማስረጃ አቀራረብ ሥርዓት እንደሚያዘው፤ በመጀመሪያ ትጋት አድርጎ ሊያቀርበው ወይም በሌላ ሁኔታ ሊያስረዳ የሚችለውን ጉዳይ እንደገና ታይቶ እንዲወሰን በይግባኝ ሠሚው ከተመለሰ በኃላ ሥርዓቱን ሣይጠብቅ የሚቀርብ ተጨማሪ ማስረጃ ዋጋ ሊሠጠው የማይገባ እና ወድቅ ሊደረግ የሚገባው ነው።
 
3.    የመ/ቁ.85468 (ቅጽ15)፤ 89494፤ 39853 (ቅጽ9) ፤ 43845 (ቅጽ9)፤ 43843 (ቅጽ10)-ከሳሽ ወይም ተከሳሽ አቤቱታዉን ሲያቀርብ በእጁ የሚገኘዉን ሰነድ አብሮ ማቅረብ እንዳለበት፤ በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 145 መሰረት የሚቀርብለትን ከነምክንያቱ በአግባቡ መጥቀሥ እንዳለበት፤ ማስረጃ እያንጠባጠቡ ማቅረብ እንደማይቻል የሕግ ትርጉም ሰጥቷል።
 
4.    የመ/ቁ 77983 (ቅጽ15) -ማስረጃ የሚሰማው ተከራካሪ ወገኖች የተለያዩባቸውን ፍሬ ነገሮች ላይ ብቻ ስለመሆኑ፤ ማንኛውም የክርከር ነጥብ ሁልጊዜ በማስረጃ እንዲረጋገጥ የሚደረግበት አግባብ እንደሌለ፤ ማስረጃ እንዲሠማለት የሚፈለግ ወገን ማስረጃው የሚሠማበትን ነጥብ ለይቶ የማስረጃውን አይነትና የሚገኝበትን ቦታ በመጥቀስና በእጁ ላይ ያለውም ማስረጃም አያይዞ ማቅረብ እንዳለበት የሕግ ትርጉም ተሰጥቷል።
 
5.    የመ/ቁ.44634 (ቅጽ8) -አንድ መብት ወይም ግዴታ አለ ብሎ የሚከራከር ተከራካሪ መብቱ ወይም ግዴታው ስለመኖሩ የማስረዳት ሽክም አለበት።
 
6.    የመ/ቁ.47551 (ቅጽ9)- በሕግ በተለየ ሁኔታ ካልተደነገገ በስተቀር አንድን አከራካሪ ፍሬ ነገር በማንኛውም የማስረጃ ዓይነት ማስረዳት ይቻላል።
 
7.    የመ/ቁ.137545 (ቅጽ22) የግል ተበዳይ ሆኖ ለከሳሽ ዐ/ሕግ የመሰከረ ሰው፤ ለተከሳሹም የመከላከያ ምስክር ሆኖ ሊሠማ ይችላል።
 
8.    የመ/ቁ.93741 (ቅጽ15)- በአንድ ድርጊት ምክንያት አንድን ሠው በወንጀል ጥፋተኛ ነው ለማለት፤ ከሳሽ የሆነው ዐ/ሕግ ድርጊቱ የተፈጸመው ሆን ተብሎ ወይም በቸልተኝነት መሆኑን የማስረዳት ግዴታ አለበት።
 
9.    የመ/ቁ.57988 (ቅጽ12) -ከሳሽ ዐ/ሕግ አጣምሮ ክስ ያቀረበበትን ተከሳሽ ክሱን በማንሳት ምስክር አድርጎ ማቅረብ ይቻላል።
 
10.የመ/ቁ.51706 (ቅጽ10)- በወንጀል ጉዳይ ወንጀል ተፈጽሟል በማለት ክስ ያቀረበ ዐ/ሕግ የወንጀል ድርጊቱ ስለመፈጸሙ ብቻ ሣይሆን በወንጀሉ የተዘረዘሩት ፍሬ ጉዳዮችን የማስረዳት ግዴታ አለበት። ዐ/ሕግ የማስረዳት ሸክሙን ተወጣ የሚባለው ራሱ ባቀረበው የወንጀል ክስ ማመልከቻ መሰረት ሲያስረዳ ነው።
 
11.የመ/ቁ.75980 (ቅጽ13) የአካባቢ ማሰረጃ (Circumstantial evidence) ተቀባይነት ያለው ማስረጃ ነው።
 
12.የመ/ቁ.43453 (ቅጽ12)- የማስረጃ ዓይነቶች፤ የአንድን ፍሬ ነገር መኖር ወይም አለመኖር ለማስረዳት ሊቀርቡ የሚችሉ ማስረጃዎች (direct evidence) ወይም የአካባቢ ማስረጃዎች (circumstantial evidence) ተብለው ሊመደቡ የሚችሉ ሲሆን ምስክሮች በስሜት ህዋሳቸው አማካኝነት የተፈለገው ፍሬ ነገር መኖር ወይም አለመኖሩን እናውቃለን በማለት የሚሠጡት ቃል ቀጥተኛ ማስረጃ ተብሎ ይወሰዳል። በሌላ በኩል ደግሞ የአካባቢ ማስረጃ የሌሎች ኩነቶች መኖር አለመኖርን በተዘዋዋሪ መንግድ ለማስረዳት የሚቀርብ ማስረጃ እንደሆነ በመስኩ ከዳበረው ሥነሕግ (jurisprudence) መረዳት ይቻላል። የኤክስፐርት ማስረጃም በአካባቢ ማስረጃ ሥር የሚመድብ ነው።
 
13.የመ/ቁ.75922 (ቅጽ13)-በወንጀል ጉዳይ የተከሰሰን ሠው ወንጀሉን ስለመፈጸሙ መቅረብ የሚገባው የማስረጃ ዓይነት ለጉዳዩ ቀጥተኛና ተዛማጅነት ያላቸውን ፍሬ ነገሮች ለማስረዳት የሚችል፤ ድርጊቱን ሲፈጸሙ አይቻለሁ፤ ሰምቻለሁ ወ.ዘ.ተ. የሚሉ ቀጥተኛ ማስረጃ ብቻ ነው የሚል ሕግ ስለሌለ በቀጥታም ሆነ በተዘዋወሪ መንገድ ምስክሮች የሚያውቁት ቃል ሁሉ ተቀባይነት አለው (Hearsay Rule)።
 
14.የመ/ቁ.75980 (ቅጽ13)- የአካባቢ ማስረጃ በባህሪውና በይዘቱ አንድ ክስተት ከመፈጠሩ በፊት፤ ክስተቱ ሲፈጠር ወይም ድርጊቱ ሲፈጸምና ክስተቱ ከተፈጸመ በኃላ ያሉትን የአካባቢ ሁኔታዎች በማየትና በመግለጽ ዳኞች በጭብጥነት ስለተያዘው አከራካሪ ጉዳይ ሎጂካል ድምዳሜ እንዲደርሱ የሚያደርግ ተቀባይነት ያለው የማስረጃ ዓይነት ነው።
 
15.የመ/ቁ.43610 (ቅጽ8)- ከስራ ተሥናበትኩ የሚል ክስ የሚያቀርብ ሰራተኛ አሰሪው ከስራ ያሰናበተው ስለመሆኑ የማስረዳት ሽክም አለበት።
 
16.የመ/ቁ 37402 (ቅጽ8) የመ/ቁ.114816 (ቅጽ20)- ማስረጃ የማቅረብ ግዴታ የክሱን ፍሬ ነገር እንዲረጋገጥለት ዳኝነት የሚጠይቅ ወገን ነው። ከሳሽ ክሱን የሚያስረዳ ማስረጃ የማቅረብ ግዴታ አለበት።
 
17.የመ/ቁ.215579 (ቅጽ10)፤ የመ/ቁ.44691 (ቅጽ10)፤ የመ/ቁ.61331 (ቅጽ13)፤ የመ/ቁ. 48857 (ቅጽ12) የመ/ቁ.29181 (ቅጽ10)።
 
በእነዚህ የሠበር ውሳኔዎች የተሰጠዉ የሕግ ትርጉም፤ በማስረጃ መረጋገጥ ስለማይገባቸው እና የሕግ ግምት /Presumption/ ስለሚወስድባቸው የብድር እና የኪራይ ክርክሮች ነው። እንደተከፈለ የሚቆጠር የብድር ዕዳ ተፈጻሚ የሚሆነው በወለዱ ላይ ብቻ እንደሆነ፤ ገንዘቡን አለመከፈሉን አምኖ ለሚከራከር የክፍያ ግምቱ ተፈጻሚ እንዳልሆነ፤ ለውሃ እና ለስልክ ክፍያ የክፍያ ግምት ተፈጻሚነት እንደሌለው የሕግ ትርጉም ተሰጥቷል (Presumptions and admissions)።
 
ሁለተኛው የማስረጃ አግባብነትን የሚመለከት ሲሆን የሠበር ችሎቱ በዚህ ረገድ ከሠጣቸው ውሳኔዎች መካከል የተወሰኑት የሚከተሉት ናቸው።
 
1.    በመ/ቁ.52546 (ቅጽ12) በግራ ቀኝ ተከራካሪ ወገኖች የተቆጠረ እና ለጉዳዩ አግባብነት ያለውን ማስረጃ መስማት አንዱ እና ዋንኛው የፍርድ አመራር ሥርዓት መሰረታዊ መርህ እንደሆነ፤ ነገር ግን የተቆጠረው ማስረጃ ለተያዘው ክርከር አግባብነት የሌለው ከሆነ ምክንያቱን በማስፈር ውድቅ ማድረግ እንደሚቻል ተወስኗል።
 
2.    በመ/ቁ.42525 (ቅጽ8) በአንድ ተከራካሪ ወገን የተቆጠረ ማስረጃ የማይሠማው ተከራካሪ ወገኖች ያቀረቡት ማስረጃ ተገቢነት የሌለው ሲሆን እና ህጋዊ ምክንያት ሲኖር ብቻ ነው።
 
3.    በመ/ቁ.49660 (ቅጽ9)-ተከራካሪዉ በማስረጃነት ዘርዝሮ የቆጠራቸው ማስረጃዎች በፍርድ ቤት ሳይስሙ ሊታለፍ የሚችሉት ማስረጃዎች ለጉዳዩ አግባብነት የሌላቸው መሆን ሲረጋገጥ ብቻ ነው።
 
4.    የመ/ቁ.37105 (ቅጽ8)- በግራ ቀኝ ተከራካሪ ወገኖች የተቆጠረው ለጉዳዩ አግባብነት ያለው ማስረጃ መስማት፤ አንዱ እና ዋነኛው የፍርድ አመራር መሰረታዊ መርህ ነው። አግባብነት ያለውን የተቆጠረውን ማስረጃ አስቀርበው ሣያዩ እና ሣይመረምሩ በደፈናው ብቃት ያለው ማስረጃ አይደለም ወደሚል መደምደሚያ ሊደረስ አይገባም።
 
ሶስተኛው የማስረጃ አግባብነትን /Admissibility/ የሚመለከት ነው።
 
1.    በመ/ቁ.41571 (ቅጽ 8) ከብር 500 በላይ የሆነ የብድር ውል መኖር እና መመለሱን ማስረዳት የሚቻለው በጽሁፍ ወይም በፍርድ ቤት በተደረገ ስምምነት ወይም በቃለ መሃላ ብቻ ነው።
 
2.    በመ/ቁ.60204 (ቅጽ12) የገንዘብ አደራ ውል ለማስረዳት የሠው ምስከር ተቀባይነት የሌለው የማስረጃ አቀራረብ / inadmissible/ በመሆኑ አደራ ሠጭም ይህን የአደራ ውል ለማስረዳት የሠው ምስክር ቢያቀርብ ማስረጃው ተቀባይነት የለውም።
 
አራተኛው በርካታ የስበር ውሳኔዎች የተሰጠበት የማስረዳት ደረጃን እና ሚዛንን /standard of proof or weight of evidence/ የሚመለከት ሲሆን፤ ፍ/ቤቱ በዚህ ረገድ የሠጣቸው ውሳኔዎች የተወሰኑ የሚከተሉት ናቸው።
 
1.    የመ/ቁ.43453 (ቅጽ12) መ/ቁ.128746 (ቅጽ22)
 
የመ/ቁ.127580 (ቅጽ21)፤ የመ/ቁ.97023 (ቅጽ21)
 
የመ/ቁ.105956 (ቅጽ20)፤ የመ/ቁ.115963 (ቅጽ20)
 
የመ/ቁ.97132 (ቅጽ17)፤ የመ/ቁ.14981 (ቅጽ12)
 
የመ/ቁ.44522 (ቅጽ12)፤ የመ/ቁ.49502 (ቅጽ12)
 
የመ/ቁ.47960 (ቅጽ12)፤ የመ/ቁ.65930 (ቅጽ12)
 
የመ/ቁ.61227 (ቅጽ12)፤ የመ/ቁ.38683 (ቅጽ8)
 
የመ/ቁ.48608 (ቅጽ12)፤ የመ/ቁ.43453 (ቅጽ12)
 
የመ/ቁ.92141 (ቅጽ17)፤ የመ/ቁ.62041 (ቅጽ11)
 
የመ/ቁ.63195 (ቅጽ11)፤ የመ/ቁ.152719 (ቅጽ23)
 
የመ/ቁ.175142 የመሳሰሉት የሚገልጹት ስለ ባለሙያ ማስረጃ አቀራረብ እና ስለሚሠጠው ግምት /probative value/ ነው። ከእነዚህ ውሳኔዎች መረዳት የሚቻለውም፤
 
-        የባለሙያ ማስረጃ /expert opinion/ በተከራካሪ ወገኖች ጥያቄ ወይም በፍርድ ቤቱ ተነሳሽነት ሊቀርብ እንደሚችል፤
 
-        ባለሙያው ገለልተኛ እና ሙያዊ ብቃት ያለው መሆኑ መረጋገጥ እንዳለበት፤
 
-        ማስረጃው ከተያዘው የክርክር ፍሬ ነገር ጋር አግባብነት ያለው መሆኑ መረጋገጥ እንዳለበት፤
 
-        የባለሙያ ማስረጃ ከፍተኛ ግምት የሚሠጠው /high probative value/ የማስረጃ አይነት እንደሆነ፤
 
-        የባለሙያ ማስረጃ ከፍተኛ ግምት የሚሠጠው ቢሆንም ከሌሎች ማስረጃዎች ጋር አብሮ የሚመዘን እንደሆነ፤ የተሻለ ብቃት ባለው ማስረጃ ሊስተባበል የሚችል እንደሆነ፤ የተሟላ እና ሙሉ እምነት የሚጣልበት ማስረጃ /conclusive evidence/ ሊባል እንደማይችል ነው።
 
2.    በ/መ/ቁ.37184 (ቅጽ9)፤ በፍ/ብ/መ/ቁ.65930 (ቅጽ12)፤ በመ/ቁ.11346 (ቅጽ19)፤ በመ/ቁ.89676 (ቅጽ17)፤ በመ/ቁ.78470 (ቅጽ15)፤ በመ/ቁ.75922 (ቅጽ13)፤ በመ/ቁ.75980 (ቅጽ13)፤ በመ/ቁ.71184 (ቅጽ13)፤ በመ/ቁ.46386 (ቅጽ13)፤ በመ/ቁ.35697 (ቅጽ9)፤ በመ/ቁ.51706 (ቅጽ10)በመ/ቁ.59906 (ቅጽ11)፤ በመ/ቁ.34588 (ቅጽ20)፤ የተለያዩ አስገዳጅ ውሳኔዎች የተሰጡ ሲሆን፤ ከእነዚህ ዉሳኔዎች መረዳት የሚቻለው ደግሞ፤
 

- በአንድ ክርክር የቀረቡት ማስረጃዎች በሙሉ በተናጥል ወይም የተወሰኑት ወይም የተወሰነው ክፍል እየተመረጠ ሣይሆን በአንድነት መመዘን ያለባቸው መሆኑን፤

 
- የባለሙያ ምስክሮች እና ጨዋ ምስክሮች / lay witnesses/ በአንድ ጊዜ በተሠሙ ጊዜ፤ ዳኞች የልዩ ዓዋቂ ምስክሮችን ቃል ውድቅ ማድረግ የሚችሉት ይህንን ለማድረግ በቂ ምክንያት ሲኖር ብቻ እንደሆነ፤
 
- ተያያዥነት በሌላቸው ፍሬ ነገሮች መሰረት ተደርጎና የአንድን ፍሬ ነገር መኖር ያለመኖር ሳይረጋገጥ ጠንካራ ላልሆነ ተያያዥነት የሌላቸው የአካባቢ ማስረጃ ክብደት መስጠት የማስረጃ ምዘና መርህን መሰረት ያላደረገ መሆኑን፤
 
- የማስረጃ ምዘና መሰረታዊ መርሆዎችን ታሳቢ ያላደረግ እና ማስረጃዎቹ ያረጋገጡትን ፍሬ ነገር ወደ ጎን በማለት በአግባቡ ሣይመዝኑ መወሰን መሰረታዊ የሕግ ስህተት መሆኑን፤
 
- የተሰሙት ማስረጃዎች የተለያዩ ከሆነ በወንጀል ክስ ጥፋተኛ መባል ሁሌም በፍትህብሄር ሃላፊነትን ያመጣል ተብሎ የማስረጃ የማስረጃ ምዘና መደረግ እንደሌለበት፤ የወንጀል እና የፍትሃብሔር ክርክሮች ራሳቸውን ችለው የሚታዩ እንደሆነ እና በማስረጃ ምዘና ረገድም የራሳቸው አካሄድ እንዳላቸው፤ በወንጀል ነጻ የተደረገ ሠው ከፍትብሄር ኃላፊነት የግድ ነጻ ይሆናል ሊባል እንደማይችል፤
 
- የማስረጃ ተዓማኒነት (Credibility) የሚለካው ማስረጃው በይዘቱ ወጥነት ያለው እና እርስ በእርሱ የሚጋጭ ፍሬ ነገሮችን ያልያዘ፤ ከቀረቡት ሌሎች ማስረጃዎች ጋር የሚጣጣም፤ ተደጋጋፊና ተመሳሳይ ፍሬ ጉዳይ ለማስረዳት የሚችል መሆን እንዳለበት ትርጉም ተሠጥቷል።
 
4. አራተኛዉ የማስረጃ ደረጃን እና ሚዛንን የሚመለከት ነዉ። በዚሀ ረገድ ከተሰጡት ዉሳኔዎች መካከል በመ/ቁ.37256 (ቅጽ8)፤ እና በመ/ቁ.215100 የተሰጡት ዉሳኔዎች ናቸዉ። ከእነዚህ ዉሳኔዎች መረዳት የሚቻለዉም፤
 
- በፍትሃብሄር ክርክር የማስረጃ ደረጃ /standard of proof/ ከሁለቱ ወገን የተሻለ ያስረዳው ማን ነው /Preponderance of evidence/ መሆኑን፤
 
- የወንጀል ክስ የማስረጃ ምዘና መርህ (ደረጃ) ከምክንያታዊ ጥርጣሬ የጸዳ / Beyond reasonable doubt/ እንደሆነ እና በዚህ የማስረጃ ደረጃ አመዛዘን መሰረት ተከሳሽን ጥፋተኛ ለማሠኘት ጠንካራ እና የማያሻማ ማስረጃ እንደሚያስፈልግ ነዉ።
 
ከማስረጃ ሕግ አፈጻጸም አንጻር አልፎ አልፎ የሚያጋጥሙ ወይም የሚስተዋሉ ትኩረት የሚያስፈልጋቸዉ የማስረጃ ደንብ አገላለጾች እና ፅንሰ ሃሳቦች አሉ። ለምሳሌ የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ችሎት በተለያዩ መዝገቦች የጠቀሳቸዉን ብንመለከት፤
 
- ክርክር ሊነሳበት የማይችል ማስረጃ (መ/ቁ. 33440 ቅፅ 5) ልጅነትን ለማረጋገጥ ስለሚቀርብ የልጅነት የምስክር ወረቀት
 
- ማስተባበያ ሊቀርብበት የማይችል ወሳኝ ማስረጃ (መ.ቁ. 67011 ቅጽ13) የማይንቀሳቀስ ንብረት ባለሃብትነትን ለማረጋገጥ ስለቀረበ ካርታ)
 
- የመጨረሻ ማስረጃ (መ.ቁ.42648 ቅጽ 10) የልጅነት ማረጋገጫ የሕግ ግምትን በተመለከተ
 
- የተማላ እና ሙሉ እምነት የሚጣልበት ማስረጃ (መ.ቁ.43453 ቅጽ 12) የልዩ አዋቂ የሙያ አስተያየትን በተመለከተ
 
- አሳሪ ወይም ደምዳሚ ማስረጃ (መ.ቁ. 64014 ቅጽ 13) በአስተዳደር አካል ስለሚሰጥ የባለቤትነት ማረጋገጫ ወረቀትን በተመለከተ፤
 
የሰበር ችሎቱ ከላይ የተመለከቱትን የማስረጃ አይነቶች ማለትም አሳሪ፤ ደምዳዊ፤ ማስተባበያ ሊቀርብበት የማይችል፤ የመጨረሻ እያለ ቢገልጻቸዉም ሁሉም የዘረዘራቸዉ የማስረጃ ዓይነቶች ግምት የሚፈጥሩ እንጅ በተቃራኒ ማስረጃ ሊፈርሱ ወይም ሊስተባበሉ የሚችሉ መሆናቸዉን የሕግ ትርጉም ሰጥቶባቸዋል። ስለዚህ በቃላቶቹ አጠቃቀም ላይ ጥንቃቄ ሊደረግ ይገባል። አሁን በተግባር እንደሚታየዉ በማስረጃ አቀባበል ላይ ማለትም ምን ዓይነት ማስረጃ በምን ዓይነት ጉዳይ እንደሚቀርብ፤ ማስረጃን እንዴት መቃወም እንደሚቻል፤ የአካበቢ ማስረጃ የትርጉም ወሰን እና ዋጋዉ፤ ስለ ባለሙያ ማስረጃ አቀራረብ እና ዋጋዉ፤ ስለ ስሚ ስሚ ማስረጃ ትርጉም፤ ተቀባይነት እና የተፈጻሚነት ወሰኑ፤ የተለያዩ የማስረጃ ዓይነቶች በአንድ ላይ ወይም ተነጣጥለዉ ሲቀርቡ የሚመዘኑበት መንገድ ላይ ተመሳሳይ አተገባበር አይታይም።
 
በፍርድ ቤት በሚደረግ ክርክር ማስረጃ እዉነቱ ላይ ለመድረስ የማይተካ ሚና አለዉ። ስለዚህ ዳኞችም ሆነ ሌሎች የሕግ ባለሙያዎች በማስረጃ ደንቦች እና ሕጎች ላይ በተበታተነ መልኩ በተለያዩ ሕጎች ላይ የተደነገጉ የማስረጃ ሕጎችን፤ አለምአቀፍ እዉቅና ያላቸዉን እና በአሰራር የተቀበልናቸዉን መርሆዎች ላይ እዉቀታቸዉን እና ክህሎታቸዉን በትምህርት፤ በንባብ እና በስልጠና ማዳበር አስፈላጊ ነዉ።
 
ማጠቃለያ
 
የማስረጃ ሕግ በመሰረታዊ ሕጎች የተመለከቱ መብት እና ግዴታዎች መስፈፀሚያ መንገድ ሲሆን፤ በፍርድ ቤት በሚደረጉ ክርክሮች እውነቱ ላይ ለመድረሰ የማይተካ ሚና ይጫወታል። በኢትዮጵያ በኮድ መልክ የተደራጀ የማስረጃ ሕግ የለም። ይኹን እንጂ በተለያዩ ሕጎች በተበታተነ መልኩ የተካተቱ የማስረጃ ደንቦች አሉ። የማስረጃ ደንቦቹ በተበታተነ መልኩ የሚገኙ ስለሆነ እና የማስረጃ መርሆዎችም በባህሪያቸው ጠጣር ስለሆኑ በአፈጻጸም ረገድ ጉድለት ይታያል። የተJላ የማሰረጃ ሕግ ባለመኖሩም፤ የፍርድ ቤት ክርክር እየተራዘመ ለፍርድ መÒተት ምክንያት እየሆነ ነዉ። ስለዚህ የማስረጃ ደንቦችን በተጠቃለለ ኮድ በሕግ መልክ ማውጣት ዘላቂ መፍትሄ ሲሆን፤ ይህ እስኪሆነ በአራቱ የማስረጃ ሕግ መርሆዎች ማለትም ማስረጃ የማቅረብ ግዴታ እና የማስረጃ ዓይነቶች፤ የማስረጃ አግባብነት፤ የማስረጃ ተቀባይነት፤ የማስረጃ ደረጃ እና ሚዛን ላይ ተከታታይነት ያለው ትምህርት፤ ስልጠና እና ምክክር ማድረግ፤ ተመሳሳይ የሆነ የሕግ ትርጉም እና አፈጻጸም እንዲኖር ያግዛል። ከዚህ በተጨማሪም የሠበር ችሎቱ ጥናትን መሰረት በማድረግ በተለያዩ የማስረጃ ሕግ መርሆዎች ላይ ጥልቀት ያለው የተጠቃለለ የሕግ ትርጉም ቢሰጥባቸው የተሻለ እና ወጥነት ያለው የማስረጃ ሕግ አፈጻጸም እና አተረጓጎም በፍትህ ሥርዓታቸን እንዲሰፍን ያደርጋል። ፈረንጆቹ እንደሚሉት ካለን ሎሚ ላይ የሎሚ ጭማቂ መስራት የእኛ ፋንታ ነዉ። የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ችሎት በተለያዩ የሕግ ዘርፎች ላይ ከማስረጃ ጋር በተያያዘ የሰጣቸዉ ዉሳኔዎች ለማገናዘቢያነት ከዚህ በታች ተያይዘዋል።
 
የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት በማስረጃ ሕግና ተያያዥ ጉዳዮች ትርጉም የሰጠባቸው ውሣኔዎች
 
ከቅጽ 1 - 25
 
የውል ጉዳዮች
 
1. አንድ ግዴታ መኖሩን ለማስረዳት ሕጉ የተለየ ማስረጃ እንዲቀርብ ያዘዘ ካልሆነ በቀር ግዴታው መኖሩን በጽሁፍ፣ በምስክር፣ በህሊና ግምት በተከራካሪው ወገን እምነት ወይም በመሃላ ማስረዳት የሚቻል ስለመሆኑ፣ የፍ/ብ/ህ/ቁ. 2002 (ጉዳዩ የውሃ ማሞቅያ ሽያጭ ውል ክርክር ነው) ቅ፤ 7 መ.ቁ 22860
 
2. የማይንቀሣቀስ ንብረት የሽያጭ ውል ተደረገ የሚባለው በውል ውስጥ ያሉ ወገኖች በውልና ማስረጃ ምዝገባ ጽ/ቤት ቀርበው የሽያጭ ውሉን ከተፈራረሙበት ቀን ጀምሮ እንጂ የአስተዳደር ጉዳዩች ተጣርቶ የመስሪያ ቤቱ ማህተም ካረፈበት ቀን አንስቶ ስላለመሆኑ፣
 
የፍ/ብ/ሕ/ቁ. 1723 (1)፣ 2ዐ15 (ሀ ቅ፤ 8 መ.ቁ 36740
 
3. ከእጅ በእጅ ሽያጭ ጋር በተያያዘ ገዡ የሸያጩን ዋጋ የከፈለበትን ደረሰኝ ይዞ መገኘቱ የገዛውን ንብረት እንደተረከበ የሚያሳይ የመጨረሻ (conclusive) ማስረጃ ነው ሊባል የማይቻል ስለመሆኑ፣
 
የፍ/ብ/ህ/ቁ. 2266፣ 2278 (1) እና (2)፤ ቅ፤ 10 መ.ቁ 45545
 
4.    በጽሁፍ እንዲደረጉ በሕግ የተደነገጉ የውል አይነቶች ህጋዊና የተሟሉ ናቸው ለማለት መሟላት ያለባቸው ሁኔታዎች /መስፈርቶች/፣ የቤት ሽያጭ ውል ምስክር ሳይኖርበት በውልና ማስረጃ ጽ/ቤት በመደረጉ ብቻ ህጋዊና የሚፀና ነው ለማለት የማይቻልስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ህ/ቁ. 1723/1/፣ 1727/2/፣ 2877 ቅ፤ 12 መ.ቁ 57356
 
5.    ህጋዊ ባልሆነ የቤት ሽያጭ ውል አማካኝነት የተሰጠን ገንዘብ ለማስረዳት ሕጉ የደነገገው ልዩ የማስረጃ አይነት የሌለና በማናቸውም ማስረጃ ማስረዳት የሚቻል ስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ህ/ቁ. 2472፣ 2001፣ 2019፣ 1808/2/፣ 1815፣ 2162፣ 2164  ቅ፤ 12 መ.ቁ 58636
 
6.    የማይንቀሳቀስ ንብረት ሽያጭ ውል የጠፋበት ሰው የሽያጭ ውሉ የጠፋ ስለመሆኑ ለማስረዳት በሚል የሚያቀርበው ጥያቄ ተቀባይነት ያለውና የሚቀርቡት ማስረጃዎች በተገቢው ሁኔታ ተመርምረው አሳማኝ መሆናቸው ከታወቀ (ሲረጋገጥም) ተከራካሪው የሽያጭ ውሉን በምስክሮች ለማስረዳት የሚያቀርበው ጥያቄ ተቀባይነት ሊኖረው የማገባ ስለመሆኑ፣ የፍ/ህ/ብ/ህ/ቁ 2003፣ 2002፤ ቅ፤ 13 መ.ቁ 57280
 
7.    በተዋዋይ ወገኖች በተደረገ የጽሁፍ ሰነድ ላይ የሚገኝ የስምምነት ቃል እንዲሁም በሰነድ ላይ ስለተመለከተው (ስለተፃፈው) ቀን በተፈራራሚዎቹ መካከል ውሉ እምነት የሚጣልበት በቂ ማስረጃ ነው በሚል ለመደምደም የሚቻለው እንደ ውለታው አይነት የጽሁፉ ውል አደራረግን በተመለከተ የተደነገጉ ድንጋጌዎችን መሠረት በማድረግ በተሟላ ሁኔታ የተዘጋጀና የያዘ እንደሆነ ስለመሆኑ፣ የማይንቀሳቀስ ንብረት ሽያጭ ውል ጋር በተገናኘ ውሉ በውል አዋዋይ ፊት በሕጉ አግባብ ባልተደረገበት ሁኔታ በውሉ ላይ የሠፈሩት ማናቸውም የውል ቃሎች ያለ ቅድመ ሁኔታ እንዳሉ የሚታመኑና በማናቸውም የሰው ምስክርነት ቃል ማስተካከል አይቻልም ለማለት የማይቻል ስለመሆኑ፣ አንድ ውል በሕግ ፊት የፀና ነው እንዲባል በሕግ ውሉ የሚደረግበትን አግባብ በተመለከተ የተደነገጉ ድንጋጌዎችን በተመለከተ የተደረገ ካልሆነ በቀር ውሉን መሠረት በማድረግ እንደውሉ ይፈፀምልኝ በሚል የሚቀርብ አቤቱታ ተቀባይነት የሌለው ስለመሆኑ፣
 
   የፍ/ብ/ህ/ቁ 2005 (1)፣ 1678 (ሐ)፣ 1719 (2)፣ 172፤ ቅ፤ 14 መ.ቁ 78398
 
8.    የዉክልና ሰነድችን ለማረጋገጥና ለመመዜገብ ስልጣን በተሰጠዉ አካል የተረጋገጠ ሰነድ ሙሉ እምነት የሚጣልበት ማስረጃ ሆኖ ቅቡልነት ያለዉ ስለመሆኑና የሰነደን ቅቡልነት መቃወም የሚቻለዉም በበቂ ምክንያት ፍርድ ቤት ሲፈቅድ ብቻ ስለመሆኑ፣አዋጅ ቁ/922/08 አንቀጽ 23/1/ (ጉዳዩ የቤት ሽያጭ ውል ክርክር ነው)   ቅ፤ 23 መ.ቁ 146457
 
9.    የፍ/ብ/ህ/ቁ. 2026 (1) ለባንኮችና ለደንበኞቻቸው መብት ልዩ ጥበቃ የሚያደርገው የፍ/ብ/ሀ/ቁ. 2473 (2) ድንጋጌ ዋጋ በሚያሳጣ መንገድ ተፈፃሚ ሊሆን የማይገባ ስለመሆኑ፣ የፍ/ብ/ህ/ቁ. 2026 (1) በባንኮችና በሌሎች አበዳሪ ተቋማት እና ደንበኞቻቸው መካከል ያለውን ግንኙነት በተመለከተ ተፈፃሚነት የሌለው የሕግ ድንጋጌ ስለመሆኑ፣ ባንኮች ለደንበኞቻቸው ያበደሩትን የብድር ወለድ ያልተከፈለ መሆኑን በሰው ምስክር፣ የሰነድና ሌላ ማስረጃ በማቅረብ በፍ/ብ/ህ/ቁ. 2024 (1) ስር የተደነገገውን የህሊና ግምት ለማስተባበል የሚችሉ ስለመሆኑ፣ቅ፤ 10 መ.ቁ 29181
 
10. በሰነድ ላይ የተመለከተ ፌርማ በተካደ ጊዛ ሰነዱ ሲፈረም የነበሩ የምስክሮችን ቃል በመስማትና በሌሎች ማስረጃዎች ፊርማው የማን እንደሆነ ለማረጋገጥ /Authenticate ለማድረግ/ የሚቻል ስለመሆኑ፣   የፍ/ብ/ህ/ቁ 2472 (1) እና (3) (ጉዳዩ የብድር ውል ክርክር ነው)ቅ፤ 13 መ.ቁ 64397
 
11.ተከራካሪ ወገኖች በአንድ የሰነድ ማስረጃ ላይ የተመለከተን ፊርማ የማን ስለመሆኑ በሚመለከተው የመንግስት አካል ተጣርቶ ውጤቱ ከቀረበና ከታወቀ በኋላ ሰነዱ በውጭ አገር ተመርምሮ ውጤቱ እንዲታወቅ በማለት የሚያቀርቡት ጥያቄ በሕግ አግባብ አጥጋቢና አሣማኝ ምክንያትን በመጥቀስና በማስረጃ አስደግፈው ያላቀረቡ እንደሆነ ጥያቄው ተቀባይነት ሊኖረው የማይቻል ስለመሆኑ፣ የፍ/ቤት የተሰጠ ትእዛዝ /ውሣኔ/ መሠረታዊ የሕግ ስህተት የተፈፀመበት ነው ለማለት የሚቻለው በተከራካሪ ወገኖች ፍትህ የማግኘት መብት ላይ መሠረታዊ ለውጥ የሚያስከትል እንደሆነ፤ ስለመሆኑ፤
የፍ/ብ/ህ/ቁ 2008፣ 2007፣ 2001፣ 2005 (ጉዳዩ የገንዘብ ብድር ውል ክርክር ነው)ቅ፤ 15 መ.ቁ 86187
 
12. በፍ/ህ/ቁ 2472 ላይ ገንዘብ ስለመክፈሉ ማስረጃን በተመለከተ የተደነገገው ከብድር ውጭ ለሆኑ ግንኙነት ከተከፈለ ገንዘብ ጋር በተያያዘ ተፈፃሚነት የሌለው ስለመሆኑ፣ቅ፤ 20 መ.ቁ 116961
 
13.አንድን በጽሁፍ የተደረገ ውል ዋና ሰነድ ጠፍቷል በማለት ክርክር በቀረበ ጊዜ ፍ/ቤት በማስረጃነት በቀረበው የውሉ ሰነድ ኮፒን ተቀብሎ በውሉ የተመለከቱትን ምስክሮች ሊሰማ የሚገባው ጠፍቷል የሚለው ወገን ዋናው ሰነድ ስለመጥፋቱ በተመለከተ በአግባቡ ያስረዳ እንደሆነና የውሉንም ኮፒ አግባብነት ያለው አካል ዋናው የውል ሰነድ ጋር ትክክለኛነቱን ያረጋገጠው እንደሆነ ስለመሆኑ፣ የምስክሮቹ ቃል ሊሰማ የሚገባውም የውሉ ቃል ምን እንደሆነ ለማረጋገጥ አስፈላጊ ሆኖ የተገኘ እንደሆነ ብቻ ስለመሆኑ፣
የፍ/ብ/ህ/ቁ 2011 (1)፣ 2003፣ 1730 (1) (ጉዳዩ የጥብቅና አገልግሎት ውል ክርክር ነው) ቅ፤ 15 መ.ቁ 84330
 
14. በፍ/ህ/ቁ 2472 ላይ ገንዘብ ስለመክፈሉ ማስረጃን በተመለከተ የተደነገገው ከብድር ውጭ ለሆኑ ግንኙነት ከተከፈለ ገንዘብ ጋር በተያያዘ ተፈፃሚነት የሌለው ስለመሆኑ፣ (ጉዳዩ የጥብቅና አገልግሎት ውል ክርክር ነው)፤ ቅ፤ 20 መ.ቁ 116961
 
15. አንድ ውል እንደ ውሉ ባለመፈፀሙ ለደረሰ ጉዳት ኪሳራ የመክፈል ኃላፊነት ያለበት ተዋዋይ ወገን ሊከፈል የሚገባውን የኪሳራ መጠን ለመወሰን በግራ ቀኙ መካከል የተደረገው የውል ዓይነት፣ የነበራቸውን ግንኙነት እንዲሁም ቀድሞ የሚታወቁ ሁኔታዎች ሁሉ ግምት ውስጥ ሊገቡ የሚገባቸው ስለመሆኑ፣ አንድ የኪራይ ውል እንደ ውሉ ባለመፈፀሙ ምክንያት የደረሰ ኪሳራ የሚቆረጠው በኪራይ ውል ስላት ተመን መሰረት ሲሆን የኪራዩን ገንዘብ ልክ ለመወሰን አግባብነት የሚኖረው ማስረጃ የማዘጋጃ ቤት ባለስልጣናት የሚወሰኑት ታሪፍ በመሆኑ ለተመሳሳይ ቤት የሚታወቅ ታሪፍ ቢኖር በመጠየቅ እንዱሁም ታሪፍ ከሌለ የቦታዎቹን ልማድ በመከተል ሊወሰን የሚገባ ስለመሆኑ፣በፍ/ህ/ቁ 1771፣ 1799፣ 1801፣ 2950 (2)፤ ቅ፤ 24 መ.ቁ 169077
 
16.ጥሬ ገንዘብን በአደራ ከመስጠት ጋር በተያያዘ ክርክር የተነሳ እንደሆነ ገንዘቡ በአደራ መልክ መሰጠቱን ለማስረዳት ሊቀርብ ስለሚችል ማስረጃ፣የፍ/ብ/ህ/ቁ 2742፣ 2782፣ 2779፤ ቅ፤ 12 መ.ቁ 60204
 
17.ስለ አስፈላጊ አደራ እና የማስረጃ አይነት፣
 
   የፍ/ብ/ህ/ቁ. 2782፣ 2800፣ 2802፣ 2472፤ ቅ፤ 12 መ.ቁ 64887
 
18. በአደራ የተሰጠ ገንዘብ መኖርን ለማስረዳት ተቀባይነት የሚኖረዉ ማስረጃ በጽሐፍ የተደረገ የአደራ ዉል እንጂ በሌላ የሰዉ ወይም የሰነድ ማስረጃ ስላለመሆኑ፣
 
   የፍ/ህ/ቁ 2782 እና 2472 (1)፤ ቅ፤ 23 መ.ቁ 149861
 
19.የመያዣ ውል ስልጣን በተሰጠው አካል ፊት ተደርጐ ለማስረጃነት ዋናውን ሰነድ ማቅረብ ባልተቻለ ጊዜ የዋናው ሰነድ ግልባጭ ስለመሆኑ ሥልጣን በተሰጠው አካል ተረጋግጦ የቀረበ የዋናው ሰነድ ኮፒ እንደ በቂ ማስረጃ ሊወሰድ የሚገባ ስለመሆኑ፣
 
   የፍ/ብ/ህ/ቁ. 2011፣ 2008፣ 2009፤ ቅ፤ 12 መ.ቁ 56682
 
20.በጋብቻ ውስጥ የተደረገ የብድር ውል ከአንደኛው ተጋቢ እውቅና ውጪ የተደረገና የጋራ እዳ መሆኑ ፍሬ-ነገር የማጥራትና ማስረጃን የመመዘን መርህን በተከተለ መንገድ ተረጋግጦ መወሰን ያለበት ስለመሆኑ፣ፍ/ብ/ሕግ ቁጥር 2472
 
 ቅ፤ 81 መ.ቁ 14793
 
21.የማይንቀሳቀስ ንብረት ሽያጭ ውል በቅን ልቦና የተደረገ ነው በሚል ምክንያት ብቻ በሕግ ጥበቃ ሊደረግለት የማይችል ስለመሆኑ፣ በሕግ ፊት በማይፀና ሁኔታ የማይንቀሳቀስ ንብረት ባለቤትነት የምስክር ወረቀት የያዘ ሰው ይህንኑ ንብረት ለሌላ ሰው ለማስተላለፍ በውልና ማስረጃ ጽ/ቤት የሚያደርገው የሽያጭ ውል ህጋዊ ነው ሊባል የማይቻል ስለመሆኑ፣ የማይንቀሳቀስ ንብረትን በሽያጭ ለ3ኛ ወገን ለማስተላለፍ መብት ከሌለው ሰው እያወቀ የሽያጭ ውል የፈፀመ ገዡ በቅን ልቦና የተደረገ ነው በሚል የሕግ ጥበቃ የሚደረግበት ምክንያት የሌለ ስለመሆኑ፣
 
  የፍ/ብ/ህ/ቁ. 1195, 1196, 2882-2884፤ ቅ፤ 11 መ.ቁ 6720
 
22. የመኪና ሽያጭ ውል መደረጉን (መኖሩን) ለማስረዳት ሊቀርብ ስለሚገባው የማስረጃ አይነት፣ የመኪና /ተሽከርካሪ/ ባለሀብትነት (ስመ ሀብት) እንዲተላለፍለት የሚጠይቅ ሰው ሊያቀርባቸው ስለሚገቡና ተቀባይነት ስላላቸው ማስረጃዎች፣ አንድ ግዴታ እንዲፈፀምለት የሚጠይቅ ሰው የግዴታውን መኖር የማስረዳት ሸክም ያለበት ስለመሆኑ፣ አከራካሪ ሆኖ የቀረበን አንድ ፍሬ ነገር ማስረዳት ስለሚቻልበት የማስረጃ አይነት አግባብነት ባለው ሕግ በተለይ የተቀመጠ ግለጽ ድንጋጌ እስከሌለ ድረስ ማናቸውንም ዓይነት ማስረጃ አቅርቦ ጉዳዩን ለማስረዳት ስለመቻሉ፣ የፍ/ብ/ህ/ቁ.1186 (1), (2),2001 (1) ስለ ተሽከርካሪ መለያ መመርመሪያና መመዝገቢያ አዋጅ ቁ.681/2002 አንቀጽ 6 (3) (4)፤ ቅ 14 መ.ቁ.8146
 
23. የአንድ የማይንቀሳቀስ ንብረት አከራይ የሆነ ሰዉ ላልተከፈለዉ የዉዜፍ ኪራይ ክፍያ አከፋፈል ሲባል ተከራዩ ለቤቱ ማገጫነት ወይም ለስፌራ ማልሚያነት ከሚጠቀምባቸዉ ዕቃዎች ላይ ዕቃዎቹ የራሱ ባይሆኑም ይህንኑ አከራዩ እስካላወቀ ወይም ማወቅ ነበረበት እስካልተባለ ድረስ በሕግ የተቋቋመ የመያዢ መብት ያለዉ መሆኑና በልዩ ሁኔታ ንብረቱ ለአፈጻጸም መዋል መቻል አለመቻለ በግራ ቀኙ ክርክርና ማስረጃ ተጣርቶና ተረጋግጦ መወሰን ያለበት ስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ሕ/ቁ 2924፣ 2925፣ 2926 (2)፤ ቅ.23፤ መ.ቁ.15638
 
24. ገንዘብ የተከፈለ መሆኑን የሚገልጽ ሰነድ ወይም ደብዳቤ ሰነዱን ባዘጋጀዉ ወይም ደብዳቤዉን በፃፈዉ ሰዉ ላይ ማስረጃ የሚሆን ስለመሆኑ፣ፍ/ሕ/ቁ 2018 (1) (ጉዳዩ የቢራ ማከፋፈል ውል ክርክር ነው)ቅ፤ 22 መ.ቁ 136245
 
25. አንድ ግዴታ መኖሩን ለማስረዳት ሕጉ የተለየ ማስረጃ እንያዘዘ ካልሆነ በቀር ግዴታው መኖሩን በጽሁፍ፣ በምስክር፣ በህሊና ግምት በተከራካሪው ወገን እምነት ወይም በመሃላ ማስረዳት የሚቻል ስለመሆኑ፣ የፍ/ብ/ህ/ቁ. 2002 (ጉዳዩ የውኋ ማሞቅያ ሽያጭ ውል ክርክር ነው) ቅ፤ 7 መ.ቁ 22860
 
26. ተከራካሪ ወገኖች ባላነሱበት ሁኔታ ፍ/ቤት የውል አፃፃፍ ሥርዓትን (ፎርማሊቲን) መሠረት በማድረግ በግራ ቀኝ ወገኖች መካከል የተካሄደን ውል ፈራሽ ነው በሚል የሚሰጠው ውሣኔ ተገቢነት የሌለው ስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ህ/ቁ. 1723፣ 1808 (2)ቅ፤ 10  መ.ቁ 43825
 
27. ውልን በተመለከተ በሕግ የተቀመጠውን ፎርም አልጠበቀም በሚል አቤቱታ ለማቅረብ ስለሚችለው ሰው/ወገን/፣የፍ/ብ/ህ/ቁ 1808/2 ቅ፤ 12  መ.ቁ 47617
 
28. በባለስልጣን ፊት በተረጋገጡ ሰነዶች ላይ ያሉትን ፊርማዎችና የሰነዶቹን ይዘት ማስተባበል ስላለመቻሉ፣ (ሰነድ የተባለ የውክልና ሰነድ ሆኖ ጉዳዩ የብድር ውል ክርክር ነው) ቅ፤ 5 መ.ቁ 20890
 
29. የማይንቀሣቀስ ንብረት የሽያጭ ውል ተደረገ የሚባለው በውል ውስጥ ያሉ ወገኖች በውልና ማስረጃ ምዝገባ ጽ/ቤት ቀርበው የሽያጭ ውሉን ከተፈራረሙበት ቀን ጀምሮ እንጂ የአስተዳደር ጉዳዩች ተጣርቶ የመስሪያ ቤቱ ማህተም ካረፈበት ቀን አንስቶ ስላለመሆኑ፣የፍ/ብ/ሕ/ቁ. 1723 (1)፣ 2ዐ15 (ሀ) ቅ፤ 8 መ.ቁ 36740
 
30. በጽሁፍ እንዲደረጉ በሕግ የተደነገጉ የውል አይነቶች ህጋዊና የተሟሉ ናቸው ለማለት መሟላት ያለባቸው ሁኔታዎች /መስፈርቶች/፣ የቤት ሽያጭ ውል ምስክር ሳይኖርበት በውልና ማስረጃ ጽ/ቤት በመደረጉ ብቻ ህጋዊና የሚፀና ነው ለማለት የማይቻል ስለመሆኑ፣ የፍ/ብ/ህ/ቁ. 1723/1/፣ 1727/2/፣ 2877ቅ፤ 12 መ.ቁ 57356
 
31. በባለስልጣን ፊት በተረጋገጡ ሰነዶች ላይ ያሉትን ፊርማዎችና የሰነዶቹን ይዘት ማስተባበል ስላለመቻሉ፣ (ሰነድ የተባለ የውክልና ሰነድ ሆኖ ጉዳዩ የብድር ውል ክርክር ነው)ቅ፤ 5 መ.ቁ 20890
 
32. የማይንቀሣቀስ ንብረት የሽያጭ ውል ተደረገ የሚባለው በውል ውስጥ ያሉ ወገኖች በውልና ማስረጃ ምዝገባ ጽ/ቤት ቀርበው የሽያጭ ውሉን ከተፈራረሙበት ቀን ጀምሮ እንጂ የአስተዳደር ጉዳዩች ተጣርቶ የመስሪያ ቤቱ ማህተም ካረፈበት ቀን አንስቶ ስላለመሆኑ፣የፍ/ብ/ሕ/ቁ. 1723 (1)፣ 2ዐ15 (ሀ) ቅ፤ 8 መ.ቁ 36740
 
33. በጽሁፍ እንዲደረጉ በሕግ የተደነገጉ የውል አይነቶች ህጋዊና የተሟሉ ናቸው ለማለት መሟላት ያለባቸው ሁኔታዎች /መስፈርቶች/፣ የቤት ሽያጭ ውል ምስክር ሳይኖርበት በውልና ማስረጃ ጽ/ቤት በመደረጉ ብቻ ህጋዊና የሚፀና ነው ለማለት የማይቻል ስለመሆኑ፣ የፍ/ብ/ህ/ቁ. 1723/1/፣ 1727/2/፣ 2877 ቅ፤ 12 መ.ቁ 57356
 
34. የማይንቀሣቀስ ንብረትን በተመለከተ የሚደረግ የስጦታ ውል የማዋዋል ስልጣን በተሰጠው አካል ፊት ያልተደረገ ቢሆንም በሕግ የፀና ውል ተደርጐ ሊወሰድ የሚችል ስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ሕ/ቁ 2443፣ 881፣ 1723 (1)፤ ቅ፤ 8 መ.ቁ 39803
 
35. የማይንቀሳቀስ ንብረት በስጦታ ለማስተላለፍ የተደረገ ውል በውል አዋዋይ ፊት ተረጋግጦ የተመዘገበ ከሆነ በስጦታ ውሉ በምስክሮች ፊት የመነበብ ስርዓት የተፈፀመበት ነው ተብሎ ባይፃፍም ላይ ውሉ በስጦታ ሰጪና የመነበብ ስርዓት
በሰነድ አረጋጋጩ እንደተፈፀመ ተቆጥሮ የስጦታ ውሉ ህጋዊ ውጤት እንዲኖረው ሊደረግ የሚገባ ስለመሆኑ፣ (የፊ/ፍ/ቤቶችን አዋጅ እንደገና ለማሻሻል በወጣው አዋጅ ቁጥር 1234/2013 መሰረት በፌ/ጠ/ፍ/ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት ቀደም ሲል በሰ/መ/ቁጥር 32337፣ 70057፣ 147331፣ 17429 እና 22712 ላይ እና በሌሎች መዝገቦች ላይ ከኑዛዜ እና ከስጦታ ውል ፎርምና ከመነበብ ስርዓት ጋር በተያያዘ የተሰጠ የሕግ ትርጉም ተለውጧል) ቅ፤ 25 መ.ቁ 193067
 
36. የዉክልና ሰነድችን ለማረጋገጥና ለመመዝገብ ስልጣን በተሰጠዉ አካል የተረጋገጠ ሰነድ ሙሉ እምነት የሚጣልበት ማስረጃ ሆኖ ቅቡልነት ያለዉ ስለመሆኑና የሰነደን ቅቡልነት መቃወም የሚቻለዉም በበቂ ምክንያት ፍርድ ቤት ሲፈቅድ ብቻ ስለመሆኑ፣አዋጅ ቁ/922/08 አንቀጽ 23/1/ ቅ፤ 23 መ.ቁ 146457
 
37. የመንግሥት አካል ፊት ቀርቦ የተረጋገጠና የተመዘገበ ሰነድ በውስጡ የሚገኘው ይዘት ሙሉ እምነት የሚጣልበት በቂ ማስረጃ ስለመሆኑ፣አዋጅ ቁጥር 334/1995 አንቀጽ 27/1/ ቅ፤ 23 መ.ቁ 142851
 
38. በሁለት ወገኖች መካከል የተፈረመ ሰነድን እንደ ህጋዊ ስምምነት ለመውሰድ የፈራሚ ወገኖችን ሃሳብና ፍላጐት መመርመር አስፈላጊ ስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ህ/ቁ. 1734፣ 1952/1/ (ጉዳዩ ዕዳን ለመክፈል የተደረገ ውል ክርክር ነው) ቅ፤ 7 መ.ቁ 12719
 
39. በሰነድ ላይ የተመለከተ ፌርማ በተካደ ጊዜ ሰነዱ ሲፈረም የነበሩ የምስክሮችን ቃል በመስማትና በሌሎች ማስረጃዎች ፊርማው የማን እንደሆነ ለማረጋገጥ /Authenticate ለማድረግ/ የሚቻል ስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ህ/ቁ 2472 (1) እና (3) ቅ፤ 13 መ.ቁ 71927
 
40. ከዋስትና ውል ጋር በተገናኘ ዋስ የሆነ ወገን በውሉ ላይ የተመለከተውን ፊርማ የእርሱ አለመሆኑን ወይም የውሉን ቃል በተመለከተ በመካድ በግልጽ ባልተከራከረበት ሁኔታ ውሉ በሁለት ምስክር ፊት የተደረገ አይደለም በሚል የሚቀርብ ክርክር የዋሱን ግዴታ ተፈፀሚነት የሚያስቀር ስላለመሆኑ፣የፍ/ብ/ህ/ቁ. 1727 (2) የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ. 83፣ 235 ቅ፤ 14 መ.ቁ 79907
 
41. ተከራካሪ ወገኖች በአንድ የሰነድ ማስረጃ ላይ የተመለከተን ፊርማ የማን ስለመሆኑ በሚመለከተው የመንግስት አካል ተጣርቶ ውጤቱ ከቀረበና ከታወቀ በኋላ ሰነዱ በውጭ አገር ተመርምሮ ውጤቱ እንዲታወቅ በማለት የሚያቀርቡት ጥያቄ በሕግ አግባብ አጥጋቢና አሣማኝ ምክንያትን በመጥቀስና በማስረጃ አስደግፈው ያላቀረቡ እንደሆነ ጥያቄው ተቀባይነት ሊኖረው የማይቻል ስለመሆኑ፣ የፍ/ቤት የተሰጠ ትእዛዝ /ውሣኔ/ መሠረታዊ የሕግ ስህተት የተፈፀመበት ነው ለማለት የሚቻለው በተከራካሪ ወገኖች ፍትህ የማግኘት መብት ላይ መሠረታዊ ለውጥ የሚያስከትል እንደሆነ ስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ህ/ቁ 2008፣ 2007፣ 2001፣ 2005፤ ቅ፤ 15 መ.ቁ 86187
 
42. በአንድ የውል ሰነድ እርግጠኛ ቀን የሚባለው ሰነዱን የተፃፈው ወይም የተቀበለው እንደ ሰነዶች ማተጋገጫ ምዝገባ ፅ/ቤትን የመሰለ የመንግስት መስርያ ቤት ሲሆን የተፃፈበት ወይም የተቀበለበት ቀን ስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ህ/ቁ 2015 (ሀ) ቅ፤ 19 መ.ቁ 98583
 
43. በፅሑፍ የተደረገ ውል ውስጥ እማኞች በመሆን የፈረሙ ምስክሮች ስለ ውሉ መኖር አለመኖር እንዳያስረዱ ክልከላ ማድረግ ተገቢ ስላለመሆኑ፣የፍ/ህ/ቁ 2005 ቅ፤ 19 መ.ቁ 106535
 
44. በአንድ ሰነድ ላይ ያለን ፌርማ በቴክኒክ ምርመራ የማን እንደሆነ ለማረጋገጥ ባልተቻለ ጊዜ ፌርማው ሲፈረም የነበሩ ምስክሮችን ቃል በመስማትና በሌሎች ማስረጃዎች ፌርማው የማን እንደሆነ በመመዘኛ ማረጋገጥ የሚቻል ስለመሆኑ፣ የፍ/ህ/ቁ 2472 (1) ቅ፤ 20 መ.ቁ 114553
 
45. በአንድ የብድር ዉል ላይ ያለ ፊርማ የኔ አይደለም የሚል ክርክር በመነሳቱ በብድር ዉል ላይ ያለዉን ፌርማ ተበዳሪው በመካድ በፎረንሲክ ምርመራ የእሱ ፊርማ አለመሆኑ የተረጋገጠ ሰነድ ላይ ፊርማው የተበዳሪው ስለመሆኑ አበዳሪው በሰዉ ምስክሮች ላስረዳ በማለት የሚያቀርበው አቤቱታ ተቀባይነት የሌለው ስለመሆኑ፣የፍ/ህ/ቁ 2006 እና 2472 (1) ቅ፤ 23 መ.ቁ 156408
 
46. ገንዘብ የተከፈለ መሆኑን የሚገልጽ ሰነድ ወይም ደብዳቤ ሰነዱን ባዘጋጀዉ ወይም ደብዳቤዉን በፃፈዉ ሰዉ ላይ ማስረጃ የሚሆን ስለመሆኑ፣ፍ/ሕ/ቁ 2018 (1)፤ ቅ፤ 22 መ.ቁ 136245
 
47. በአደራ የተሰጠ ገንዘብ መኖርን ለማስረዳት ተቀባይነት የሚኖረዉ ማስረጃ በጽሐፍ የተደረገ የአደራ ዉል እንጂ በሌላ የሰዉ ወይም የሰነድ ማስረጃ ስላለመሆኑ፣የፍ/ህ/ቁ 2782 እና 2472 (1) ቅ፤ 23 መ.ቁ 149861
 
48. ከእጅ በእጅ ሽያጭ ጋር በተያያዘ ገዡ የሸያጩን ዋጋ የከፈለበትን ደረሰኝ ይዞ መገኘቱ የገዥውን ንብረት እንደተረከበ የሚያሳይ የመጨረሻ (conclusive) ማስረጃ ነው ሊባል የማይቻል፤ ስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ህ/ቁ. 2266፣ 2278 (1) እና (2) ቅ፤ 10  መ.ቁ 45545
 
49. የመያዣ ውል ስልጣን በተሰጠው አካል ፊት ተደርጐ ለማስረጃነት ዋናውን ሰነድ ማቅረብ ባልተቻለ ጊዜ የዋናው ሰነድ ግልባጭ ስለመሆኑ ሥልጣን በተሰጠው አካል ተረጋግጦ የቀረበ የዋናው ሰነድ ኮፒ እንደ በቂ ማስረጃ ሊወሰድ የሚገባ ስለመሆኑ፣ የፍ/ብ/ህ/ቁ. 2011፣ 2008፣ 2009 ቅ፤ 12 መ.ቁ 56682
 
50. ጥሬ ገንዘብን በአደራ ከመስጠት ጋር በተያያዘ ክርክር የተነሳ እንደሆነ ገንዘቡ በአደራ መልክ መሰጠቱን ለማስረዳት ሊቀርብ ስለሚችል ማስረጃ፣ የፍ/ብ/ህ/ቁ 2742፣ 2782፣ 2779 ቅ፤ 12 መ.ቁ 60204
 
51.የማይንቀሳቀስ ንብረት ሽያጭ ውል የጠፋበት ሰው የሽያጭ ውሉ የጠፋ ስለመሆኑ ለማስረዳት በሚል የሚያቀርበው ጥያቄ ተቀባይነት ያለውና የሚቀርቡት ማስረጃዎች በተገቢው ሁኔታ ተመርምረው አሳማኝ መሆናቸው ከታወቀ (ሲረጋገጥም) ተከራካሪው የሽያጭ ውሉን በምስክሮች ለማስረዳት የሚያቀርበው ጥያቄ ተቀባይነት ሊኖረውየማገባ፤ ስለመሆኑ፣የፍ/ህ/ብ/ህ/ቁ 2003፣ 2002፤ ቅ፤ 13 መ.ቁ 69208
 
52. አንድን በጽሁፍ የተደረገ ውል ዋና ሰነድ ጠፍቷል በማለት ክርክር በቀረበ ጊዜ ፍ/ቤት በማስረጃነት በቀረበው የውሉ ሰነድ ኮፒን ተቀብሎ በውሉ የተመለከቱትን ምስክሮች ሊሰማ የሚገባው ጠፍቷል የሚለው ወገን ዋናው ሰነድ ስለመጥፋቱ በተመለከተ በአግባቡ ያስረዳ እንደሆነና የውሉንም ኮፒ አግባብነት ያለው አካል ዋናው የውል ሰነድ ጋር ትክክለኛነቱንያረጋገጠው እንደሆነ ስለመሆኑ፣ የምስክሮቹ ቃል ሊሰማ የሚገባውም የውሉ ቃል ምን እንደሆነ ለማረጋገጥ አስፈላጊ ሆኖ የተገኘ እንደሆነ ብቻ ስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ህ/ቁ 2011 (1)፣ 2003፣ 1730 (1) ቅ፤ 15 መ.ቁ 84330
 
53. በተዋዋይ ወገኖች በተደረገ የጽሁፍ ሰነድ ላይ የሚገኝ የስምምነት ቃል እንዲሁም በሰነድ ላይ ስለተመለከተው (ስለተፃፈው) ቀን በተፈራራሚዎቹ መካከል ውሉ እምነት የሚጣልበት በቂ ማስረጃ ነው በሚል ለመደምደም የሚቻለው እንደ ውለታው አይነት የጽሁፉ ውል አደራረግን በተመለከተ የተደነገጉ ድንጋጌዎችን መሠረት በማድረግ በተሟላ ሁኔታ የተዘጋጀና የያዘ እንደሆነ ስለመሆኑ፣
 
የማይንቀሳቀስ ንብረት ሽያጭ ውል ጋር በተገናኘ ውሉ በውል አዋዋይ ፊት በሕጉ አግባብ ባልተደረገበት ሁኔታ በውሉ ላይ የሠፈሩት ማናቸውም የውል ቃሎች ያለ ቅድመ ሁኔታ እንዳሉ የሚታመኑና በማናቸውም የሰው ምስክርነት ቃል ማስተካከል አይቻልም ለማለት የማይቻል ስለመሆኑ፣
 
አንድ ውል በሕግ ፊት የፀና ነው እንዲባል በሕግ ውሉ የሚደረግበትን አግባብ በተመለከተ የተደነገጉ ድንጋጌዎችን በተመለከተ የተደረገ ካልሆነ በቀር ውሉን መሠረት በማድረግ እንደውሉ ይፈፀምልኝ በሚል የሚቀርብ አቤቱታ ተቀባይነት የሌለው ስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ህ/ቁ 2005 (1)፣ 1678 (ሐ)፣ 1719 (2)፣ 1723፤ ቅ፤ 14 መ.ቁ 84330
 
54. የማይንቀሳቀስ ንብረት ሽያጭ በተመለከተ መንግስት ካለበት ኀላፊነት የተነሳ በተዋዋይ ወገኖች መካከል ውል እንዲዋዋሉ እና መዝገብ እንዲያደራጁ የተወሰነ አካልን ባላደረገበት ጊዜና ቦታ በአካባቢው የሚፈፀሙ ልማዳዊ አሰራሮችን ህጋዊ መሰረት የላቸውም ለማለት የማይቻል ስለመሆኑ፣የፍ/ሕ/ቁ. 3364 ቅ፤ 16 መ.ቁ 98078
 
55. በፍ/ብ/ህ/ቁ. 2472 መሠረት በባንክ የተሰጠ የሃዋላ ወረቀት ብድርን ለማስረዳት ስለመቻሉ፣ቅ፤ 5 መ.ቁ 31737
 
56. በፍ/ህ/ቁ 2472 ላይ ገንዘብ ስለመክፈሉ ማስረጃን በተመለከተ የተደነገገው ከብድር ውጭ ለሆኑ ግንኙነት ከተከፈለ ገንዘብ ጋር በተያያዘ ተፈፃሚነት የሌለው ስለመሆኑ፣ቅ፤ 20 መ.ቁ 116961
 
57.ልዩ የውክልና ስልጣን ለመስጠት በተዘጋጀ ሰነድ ላይ ልዩ ውክልና ስለመስጠት በተመለከተ አግባብነት ያላቸው የሕግ ድንጋጌዎች ያለመጠቀስ ልዩ የውክልና ስልጣን እንዳልተሰጠ የሚያስቆጥር ስላለመሆኑ፣
 
የአስተዳደር አካል የሆነ ተቋም በአንድ ወቅት የሰጠውን የፅሁፍ ማስረጃ በሌላ ጊዛ ማስተካከሉ በአንድ ጉዳይ ላይ ሁለት የተለያዩ ሰነድ ቀርቧል በሚል እንደማስረጃ ሰነድ ዋጋ የሚያጣበት አግባብ የሌለ ስለመሆኑ፣
 
በውክልና ሰነድ ላይ ለተወካይ የተሰጠው ስልጣን በይዘቱ ልዩ ውክልና የሚያመለክት ሆኖ ሰነዱ ስለ ልዩ ውልክና አስፈላጊነት የተቀመጠውን የፍ/ብ/ህ/ቁ 2208 ያለመጥቀሱ ብቻ ለተወካዩ ልዩ የውክልና ስልጣን እንዳልተሰጠ የሚያስቆጥር ስላለመሆኑ፣ ከሰነድ ማስረጃ ተቀባይነት ጋር በተያያዘ የሚነሣ ጥያቄ የሕግ ጥያቄ በመሆኑ በሰበር ችሎት ሊስተናገድ የሚችል ስለመሆኑ፣
የፍ/ብ/ህ/ቁ 2205፣ 2005 (1)፣ 2179፣ 2199፣ 2203፣ 2204 ቅ፤ 13 መ.ቁ 7233
 
ፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት
 
1.    አቤቱታ የቀረበበት ጉዳይ ከማስረጃ ምዘና ጋር የተያያዥና የፍሬ ነገር ክርክር ላይ ያተኮረ እንደሆነ በሰበር ችሎት ሊስተናገድ የማይችል ስለመሆኑ፣ የኢ.ፌ.ዲ.ሪ ህገ-መንግስት አንቀፅ 8ዐ (3) አዋጅ ቁ 25/88 አንቀፅ 1ዐ፤ ቅ፤ 9 መ.ቁ 41526
 
2.    የዳግም ዳኝነት (Review of Judgement) ዓይነተኛ ዓላማ ተገቢ ሁኔታዎችና ፍሬ ነገሮች ተሟልተው መገኘታቸው ሲረጋገጥ በሀሰተኛ ማስረጃ፣ በመደለያና በመሰል ወንጀል ጠቀስ ድርጊቶች ምክንያት የተዚነፈን ፍትህ ወደ ነበረበት መመለስ ስለመሆኑ፣ የዳግም ዳኝነት ጥያቄ (አቤቱታ) ፍሬ ነገርን የማጣራትና ማስረጃን የመመዘን ተግባራት የሚከናወንበት በመሆኑ ጥያቄው ለሰበር ችሎት በቀረበ ጊዛ ችሎት አቤቱታውን ፍሬ ነገር የማጣራትና ማስረጃ የመመዘን ስልጣን ላላቸው የስር ፍ/ቤቶችሊመራውና ሊያስተላልፈው በሚገባ ስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ. 6 (1) (ሀ) (ለ) አዋጅ ቁ. 25/88 ፤ ቅ፤ 15 መ.ቁ 93137
 
3.    በመርህ ደረጃ ጋብቻ በፍቺ እንዲፈርስ መጠየቅ የሚገባው ከባልና ሚስቱ አንደኛው ተጋቢ ወይም ሁለቱም ቢሆንም በሕግ አግባብ ተቀባይነት ያለው ውክልና ማስረጃ ጋር የሚቀርብ የፍቺ ጥያቄ ተቀባይነት ያለው ስለመሆኑ፣ በፍ/ብ/ስ/ስ/ህ/ቁ 58 በፍ/ብ/ህ/ቁ 2199 (በቤተሰብ ዘርፍ ያለ እዚህ በድጋሜ የተቀመጠ) ቅ፤ 23 መ.ቁ 150408
 
4.    ተከሳሽ ቀርቦ ያልተከራከረው በበቂ ምክንያት ማለትም መጥሪያ ሳይደርሰው መሆኑ ከተረጋገጠ የተወሰነውን ውሣኔ በማንሳት ግራ ቀኙን ማከራከር የሚገባ ስለመሆኑ፣ ፍ/ቤት ተከራካሪ የሆነን ወገን መከላከያ ክርክር ሳይሰማ በማለፍ ውሣኔ ለመስጠት የሚችለው ተከራካሪው በችሎት ሳይቀርብ የቀረው በቂ ባልሆነ ምክንያት መሆኑን በቀረቡለት ማስረጃዎች ማረጋገጥ ሲችል ብቻ ስለመሆኑ፣
የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 78፤ ቅ፤ 6 መ.ቁ 35403
 
5.    ፍርድ ቤቶች በቀረበ ክስ ላይ የዕዳ ማቻቻል ጥያቄ በተነሣ ጊዛ ማስረጃዎችን በመመርመር ተገቢውን ውሣኔ መስጠት ያለባቸው ስለመሆኑ፣ቅ፤ 6 መ.ቁ 29740
 
6.     በሕግ የሰውነት መብት የተሰጣቸው ተቋማት (ወገኖች) በድሀ ደንብ ዳኝነት ሳይከፍል በፍ/ቤት ለመስተናገድ የሚያቀርቡት ጥያቄ ተቋሙ ከሚገኝበት የገንዘብ አቋም አኳያ ተገናዝቦ መታየት ያለበት ስለመሆኑና ተቋሙ የሚገኝበትን የገንዘብ አቋም (Financial status) ለመለየት ተቀባይነት ስለሚኖረው የማስረጃ አይነት፣ ለዳኝነት የሚከፈለውን ገንዘብ ለመክፈል አልችልም በሚል በድሀ ደንብ ለመስተናገድ የሕግ ሰውነት የተሰጠው ተቋም የሚያቀርበው አቤቱታ ሊስተናገድ ስለሚችልበት አግባብ፣የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ. 467 የንግድ ሕግ ቅ፤ 14 መ.ቁ 79555
 
7.     በሕግ የሰውነት መብት የተሰጣቸው ተቋማት በድሃ ደንብ ዳኝነት ሳይከፍሉ ለመስተናገድ በማስረጃ ሊያቀርቡት ስለሚገባቸው ጉዳዮች፣የፍ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 467-479 ቅ፤ 21 መ.ቁ 121938
 
8.    ሀሰተኛ ማስረጃ ለፍ/ቤት በመቅረቡ የተነሣ የተወሰነበት ተከራካሪ ወገን የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ. 6 (1)ን መሠረት በማድረግ ፍርዱ በድጋሚ እንዲታይለት አቤቱታ ባቀረበ ጊዛ ሀሰተኛ ማስረጃውን የሰጠው አካል በምን ምክንያት በህገ ወጥ ተግባር ሀሰተኛውን ማስረጃ ሊሰጥ እንደቻለ የማስረዳት ግዴታ ጭምር አለበት ለማለት የማይቻል ስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 6 (1) የወንጀል ሕግ አንቀጽ 403፣ 405፤ ቅ፤ 15 መ.ቁ 91968
 
9.     ክስ የቀረበበት ወገን ክሱን ለማስተባበል የሚቆጥራቸው ማስረጃዎችን ተቀብሎ አለመስማት የመከላከል ህጋዊ መብትን የሚያጣበብ ስለመሆኑ፣ የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 5፣ 223፣ 234፣ 137፣ 249፣ 256፤ ቅ፤ 9 መ.ቁ 4966
 
10. አንድን ክርክር በመጀመሪያ ደረጃ የሚመለከት ፍርድ ቤት በቀረበለት የመጀመሪያ ደረጃ መቃወሚያ ላይ አግባብነት ያላቸው ምስክሮች ሳይሰሙ ወይም አግባብነት ያላቸው ሰነድች ሳይቀርቡ በመቃወሚያው ላይ ውሳኔ መስጠት የማይቻል በሚሆን ጊዛ ፍ/ቤቱ እነዙህ ማስረጃዎች እንዱቀርቡለት ትእዚዜ መስጠት የሚችል ስለመሆኑ፣የፍ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 244 (1) እና 245 (1)ቅ፤ 18 መ.ቁ 105869
 
11.በካሳ ጉዳይ ካሳ የጠየቀው ወገን ገን዗ቡን በማስረጃ ባላረጋገጠበት ሁኔታ ሌላኛው ተከሳሽ ወገን ዝም በማለቱ ብቻ እንዳመነ ተቆጥሮ የሚሰጥ ውሣኔ ተገቢ ያለመሆኑ፣ የፍ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 83፤ ቅ፤ 18 መ.ቁ 111599
 
12. በሕግ የውክልና ስልጣን መስጫ ሰነድ አረጋግጦ አንዲመዘግብ ስልጣን በተሰጠው አካል ያልተረጋገጠና ያልተመዘገብ የውክልና ስልጣን ማስረጃ በመያዜ ሌላ ሰው ወክሎ ለመሟገት የቀረበን ሰው ለመወከል ብቁ የሚያደርግህን የውክልና ስልጣን ማስረጃ ይዘህ አልቀረብክም ብሎ ፍርድ ቤቱ ሊያስናብተው የሚገባ ስለመሆኑ አስቀድሞ መከላከያ መልሱን ያላቀረብ ተከሳሽ ክሱ በሚሰማበት ቀን የፍትሀ ብሄር ስነ ስርዓት ሕግ አንቀጽ 137ን ጠቅሶ ከማስረጃ መግለጫ ጋር የሚያቀርበው የሰነድ ማስረጃ ይያያዜልኝ ጥያቄ በስነ ስርዓት ሕጉ መሰረት ተቀባይነት የሌለው ስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ስ/ስ/ህ/ቁ. 63/1፣ አዋጅ ቁጥር 922/2008 አንቀጽ 9 (1/ለ) እና አዋጅ ቁጥር 110/1990 10/1፤ ቅ፤ 25 መ.ቁ 185273
 
13.ይግባኝ ሰሚ ፍ/ቤት በተከራካሪ ወገኖች ባይቀርብለትም ተገቢ በሆነ ጊዜ ማንኛውም ዓይነት ሰነድ ወይም ምስክር ወይም ሌላ አይነት ማስረጃ በተጨማሪ እንዲቀርብለት መስጠት ስላለበት ትዕዛዝ፣የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 182 (2) 342፣ 345 (1-ለ)ቅ፤ 2 መ.ቁ 13223
 
14. የቀረበን ክስ ለማስረዳት አግባብነት የሌለው ማስረጃን መሠረት በማድረግ የሚሰጥ ውሣኔ ተቀባይነት የሌለው ስለመሆኑ፣ቅ፤ 5 መ.ቁ 2250
 
15. ተከራካሪ ወገኖች ያቀረቧቸው ማስረጃዎች ልዩነት ያላቸው በመሆናቸው ጥርጣሬን የፈጠሩ እንደሆነ ፍ/ቤት ተጨማሪ ማስረጃ እንዲቀርብ በማድረግ ጥርጣሬ ያለበትን ጉዳይ አጥርቶ መወሰን ያለበት ስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 255፣ 257፤ ቅ፤ 6 መ.ቁ 22603
 
16. በቤት ላይ የተደረገ እድሳትና ለውጥ ምን ያህል የመጠንና የአይነት ለውጥ እንዳመጣ ክርክር በተነሣ ጊዜ ልዩ አዋቂ መድቦ በማስጠናት መወሰን የሚገባ ስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 136 ቅ፤ 6 መ.ቁ 31833
 
17.ፍ/ቤቶች ለክርክር ፍትሐዊነት ተገቢ ነው ብለው ሲያምኑ ማናቸውንም አይነት ማስረጃ አስቀርበው መመርመር ያለባቸው ስለመሆኑ፣ የፍ/ብ/ሕ/ቁ 145፣ 345፣ 327/3/፤ ቅ፤ 8 መ.ቁ 2861
 
18. ፍ/ቤት ተከራካሪ ወገን ያቀረበው የሰነድ ማስረጃ የሚጠቅም ያልሆነ እንደሆነና የሰው ምስክር በተጨማሪነት የቆጠረ እንደሆነ ፍትሐዊ የሆነ ውሣኔን ለመስጠት የምስክሮችን ቃል መስማት ያለበት ስለመሆኑ፣ቅ፤ 8 መ.ቁ 42706
 
19. አንድ ተከራካሪ ወገን በማስረጃነት የሚጠቅሳቸው ምስክሮች፣ ሰነዶች ወይም ሌላ አስረጂዎች (የሙያ) ማስረጃው በፍ/ቤቱ በኩል በጭብጥነት ተይዝ ከሚፈታው ፍሬ ነገር ጋር አግባብነት ያለው እና በሕግ ተቀባይነት ያለው እስከሆነ ድረስ ቀርቦ መሰማትያለበትስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 111፣ 249ና 257፤ ቅ፤ 8 መ.ቁ 38683
 
20. ተከራካሪ ወገኖች በፍ/ቤት ትዕዛዝ እንዲቀርብላችው የሚጠይቁት ማስረጃ የተያዘውን ጉዳይ ፍትሐዊ በሆነ መንገድ ዕልባት ለመስጠት የሚያስችል እስከ ሆነ ድረስ ጥያቄውን ፍ/ቤቶች ሊቀበሉት የሚገባ ስለመሆኑ፣ቅ፤ 8 መ.ቁ 36979
 
21. አንድን ፍሬ ነገር ለማስረዳት ተለይቶ የተመለከተ ማስረጃ እንዲቀርብ ሕጉ ካላስገደደ በቀር ይህንን ፍሬ ነገር በማንኛውም የማስረጃ ዓይነት ማስረዳት የሚቻል ስለመሆኑ፣ቅ፤ 8 መ.ቁ 36979
 
22.ተከራካሪ ወገኖች በአቤቱታቸው ላይ የጠቀሷቸውን የሰው ማስረጃዎች ሊለውጡ (ሊቀይሩ)የሚችሉበት አግባብ፣የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 223/2/፣ 234፤ ቅ፤ 9 መ.ቁ 45984
 
23. በፍ/ብሔር ክርክር አንድ መብት ወይም ግዴታ አለ ብሎ የሚከራከር ወገን መብቱ ወይም ግዴታው ስለመኖሩ የማስረዳት ሸክም ያለበት ስለመሆኑ፣ቅ፤ 9 መ.ቁ 44634
 
24. በተከራካሪ ወገኖች የሚቆጠሩ ማስረጃዎች ሳይሰሙ የሚቀሩት ለተያዘው ጉዳይ አግባብነት የሌላቸው መሆኑ ሲረጋገጥ ብቻ ስለመሆኑ፣ ፍ/ቤቶች ተከራካሪ ወገኖች የቆጠሩትን ማስረጃ ሳይሰሙ ወደ ጐን በመተው አቤቱታቸውን በበቂ ማስረጃ አላስረዱም በሚል የሚደርሱበት መደምደሚያ አግባብነት የሌለው ስለመሆኑ፣ቅ፤ 9 መ.ቁ 43845
 
25. በፍ/ብሔር ሥነ-ሥርዓት ሕግ መሠረት ተጨማሪ ማስረጃ ሊቀርብ የሚችልበት አግባብ፣የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 256፣ 345፣ 327 ቅ፤ 9 መ.ቁ 39853
 
26. ተከራካሪ ወገኖች የሚሟገቱበት ጉዳይ የልዩ አዋቂ ምስክርነትና ማብራሪያ የሚያስፈልገው ሆኖ በሚገኝበት ጊዜ ፍርድ ቤቶች ይህ እንዲፈፀም ማድረግ ያለባቸው ስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 136/1/፤ ቅ፤ 12 መ.ቁ 48608
 
27. ተከራካሪ ወገኖች እንዲሰሙላቸው የሚቆጥሯቸው የሰው ማስረጃዎች የማሰረዳት ብቃት ሊታወቅ የሚችለው ቃላቸው ከተሰማ በኋላ ስለመሆኑ፣ የተቆጠሩ ማስረጃዎች የማስረጃ አግባብነትና ተቀባይነት መርህ (relevancy and admissibility) ካልከለከለ በስተቀር በዝርዝር ሊሰሙ የሚገባ ስለመሆኑ፣ በሰው ማስረጃነት የተቆጠረ ኦዲተር በኦዲት ሪፖርት ላይ ከተመለከተው ውጪ /የተለየ/ ሊያስረዳ አይችልም በሚል ምክንያት ሊሰማ አይገባም ሊባል የማይገባ ስለመሆኑ፣ቅ፤ 12መ.ቁ 49502
 
28. ልዩ ዕውቀትና ክህሎትን መሰረት በማድረግ አንድ ጉዳይ ተመርምሮ የተሰጠ የሙያ አስተያየት ሊስተባበል የሚችለው በጉዳዩ ላይ የተሻለ የሙያ እውቀትና ክህሎት ባለው ባለሙያ ጉዳዩን መርምሮ በሚሰጠው አስተያየት ስለመሆኑ፣ አንድን ሰው ለማጓጓዝ ውል የተዋዋለ ሰው በጉዞ ወቅት በተጓዠ ላይ ለደረሰ ጉዳት ሊከፍል የሚገባው የካሣ መጠን ከብር 40,000 መብለጥ የሌለበት ስለመሆኑ፣ የጉዳት ካሣ መጠኑ ከብር 40,000 ሊበልጥ የሚችለው በንግድ ሕግ/ቁ 599
የተመለከተው መስፈርት መሟላቱ ሲረጋገጥ ስለመሆኑ፣ የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 136/1/ የንግድ ሕግ/ቁ 597/1/፤ ቅ፤ 12 መ.ቁ 47960
 
29. በፍ/ብሔር ክርክር ፍ/ቤት አንድን ጉዳይ/ጭብጥ ለማስረዳት የሚቀርብን የሙያ ምስክርነት (expert witness) ውድቅ በማድረግ ባለሙያ ባልሆኑ ምስክሮች የተሰጠ የምስክርነት ቃልን ሊቀበል የሚችለው ይህን ለማድረግ የሚያስችል በቂ እና አሳማኝ ምክንያት ሲኖር ብቻ ስለመሆኑ፣ፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 136/1/፤ ቅ፤ 12 መ.ቁ 65930
 
30.ፍ/ቤቶች በባንክ ለተሰጠ ብድር መያዢነት የተሰጠ ንብረትን በአዋጅ ቁ. 97/90 ባንኩ ሲረከበው በብድሩ ገንዘብ እና በንብረቱ ወቅታዊ የዋጋ ግምት መካከል ያለውን ልዩነት ማስላት አስፈላጊ መሆኑን ባመኑ ጊዛ ይህንን ለማድረግ ልዩ የሂሳብ አዋቂ (expert witness) በመመደብ ለጉዳዩ እልባት ሊሰጡ የሚገባ ስለመሆኑ፣ የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 136/1/2/ቅ፤ 12 መ.ቁ 61227
 
31.የኤክስፐርት ማስረጃ ሙሉ እምነት ሊጣለበት የሚችል ማስረጃ ስላለመሆኑ፣ቅ፤ 12 መ.ቁ 43453
 
32. የባለሙያ ማስረጃ ፍፁም ስላለመሆኑና ከሌሎች ማስረጃዎች ጋር ተገናዝቦ ብቃቱና ተአማኒነቱ ሊመዘን የሚገባ ስለመሆኑ፣ቅ፤ 12 መ.ቁ 14981
 
33. የልዩ አዋቂ ምስክሮች በፍ/ቤት የሚሾሙበት፣ የሙያ ግዴታቸውን የሚያከናውኑበት እና ፍ/ቤቶችም የሚቀርበውን ሙያዊ ምስክርነት ሊቀበሉ የሚችሉበት አግባብ፣የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 136ቅ፤ 12 መ.ቁ 44522
 
34. አንድን ክርክር ለማስረዳት የቀረበን ማስረጃ ህጋዊነት አስመልክቶ የሚቀርብ ክርክር ሊቀርብና ታይቶ ሊወሰን የሚገባው በዚያው ዋናው ጉዳይ በቀረበበት ፍ/ቤት ስለመሆኑ፣ቅ፤ 14 መ.ቁ 74890
 
35. በፍ/ብሔር ክርክር ማስረጃ የሚሰማውና ፍሬ ነገሩ እንዲነጠር የሚደረገውም በማስረጃ የሚነጥረው ፍሬ ነገር ለዳኝነት አሰጣጡ እጅጉን አስፈላጊና የግድ ሆኖ ሲገኝ ስለመሆኑ፣ ማስረጃ እንዲሠማ የሚፈልግ ወገን ማስረጃው የሚሰማበትን ነጥብ ለይቶ የማስረጃውን አይነትና የሚገኝበትን ቦታ ሁሉ በመጥቀስና በእጁ ላይ ያለውንም አያይዝ ማቅረብ ያለበት ስለመሆኑ፣
ፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 223፣ 234፣ 137 (3)፣ 145፣ 256፣ 136-138፣ 246፣ 248፤ ቅ፤ 15 መ.ቁ 77983
 
36. ፍርድ ቤቶች ለቀረበላቸው ጉዳይ አወሣሠን የጠራ ፍሬ ነገር የሌለ መሆኑን የተገነዘቡ ከሆነ ይሄው ፍሬ ነገር እንዲጣራ ተገቢ ነው ያሉትን ማጣራት ሁሉ ለማድረግ ስለመቻላቸው፣ የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 136፣ 137፣ 272፣ 327 (3)፣ 345ቅ፤ 15 መ.ቁ 72980
 
37. የፍርድ ቤትን እገዛ በመጠየቅ ማስረጃ ማስቀረብ የሚቻለው ጠያቂው ተከራካሪ ወገን እንዲቀርብ የተጠየቀውን ማስረጃ ትክክለኛ ግልባጭ በቅርብ ግዜ ለማምጣት የማይችልበትን ወይም ለማስገልበጫ የሚያስፈልገውን ወጪ ለመክፈል የማይቻል መሆኑን እንዲሁም ማስረጃው ለክርክሩ ምን ያህል ጠቃሚነት እንዳለውና ትክክለኛ ፍርድን ለመስጠት የሚያስችል ስለመሆኑ በጽሁፉ ገልፆ ለማስረዳት የቻለ እንደሆነ ስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 145 (1) (2) ቅ፤ 15 መ.ቁ 89494
 
38. በተከራካሪ ወገኖች ክርክር በሚካሄድበት ወቅት በፍ/ቤት ትእዛዝ በተከራካሪ ወገን ስም በባንክ የሚገኝ ገንዘብ ታግዶ እንዲቆይ ተደርጐ ትእዛዝ ፀንቶ በነበረበት ግዜ በገንዘቡ ላይ ወለድ ሊታሰብ ይገባል ወይስ አይገባም በሚል ክርክር የተነሣ እንደሆነ ከጉዳዩ ልዩ ባህሪ ጋር በተገናኘ ፍ/ቤቶች የልዩ አዋቂ ምስክርነትና የባለሙያ ማብራሪያን አስቀርበው በማጣራት ሊወሰኑ የሚገባ ስለመሆኑ፣
የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 136 እና 154፤ ቅ፤ 15 መ.ቁ 83771
 
39. አንድ ይግባኝ ሰሚ ፍ/ቤት (ሰበር ሰሚ ችሎት) የሥር ፍ/ቤት ጉዳዮን አግባብነት ባላቸው ማስረጃዎች ሁሉ አጣርቶ እንዲወስን ብሎ አንድን ጉዳይ ሲመልስ ስለማስረጃ አቀራረብ በሕጉ የተመለከቱትን ድንጋጌዎችን ሁሉ ባላገናዘበ መልኩ ማስረጃ ይቅረብ ማለት ስላለመሆኑ፣ ለአንድ ጉዳይ አግባብነት ያላቸው ማስረጃዎች መቅረብ ያለባቸው ለሕጉ የተዘረጋውን ሥርዓት ጠብቀው ሊሆን የሚገባ ስለመሆኑና ተገቢውን የማስረጃ አቀራረብ ሥርዓት ሳይጠብቅ የሚቀርብ ማስረጃ ግን ዋጋ ሊሰጠው የማይገባና ውድቅ ሊደረግ የሚገባ ስለመሆኑ፣ የፍ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 137 (3) እና 256፤ ቅ፤ 17 መ.ቁ 97217
 
40. በክርክር ሂደት ላይ የቀረቡት የባለሞያ አስተያየቶች ተቃራኒ ይዘት ካላቸው ግልፅ መስፈርት እና ምክንያት በሌለበት አንደኛውን ተቀብሎ ሌላውን ውድቅ ማድረግ ተገቢ ስላለመሆኑ፣ፍ/ስ/ስ/ሕ/ቁ 250 እና 136 (1)ቅ፤ 20 መ.ቁ 115963
 
41. ሂሳብ አስተሳሳቢ የመመደብ ስልጣን ያለው ዋናው ጉዳይ በዳኝነት አይቶ የመወሰን ስልጣን ያለውና የግራ ቀኙን ክርክር የሰጠው ፍ/ቤት ስለመሆኑ፣ አንድን ጉዳይ ለመወሰን የቀረቡት/የተሰጡት የሙያ አስተያየቶች ተቃራኒ ይዘት ባለበት ሁኔታ የአንዱን ባለሞያ አስተያየት ብቻ በመቀበል መወሰን ተገቢ ስላለመሆኑ፣ ፍ/ስ/ስ/ህ/ቁ 136፣ 145 (1)፣ 246፣ 248 እና 264 ቅ፤ 20 መ.ቁ 105956
 
42. ፍ/ቤት እውነትን ለማውጣት ማስረጃ አስቀርበው መስማት አለባቸው ሲባል በቀረበው ማስረጃ እውነት እስከተረጋገጠ ድረስ የግድ ተጨማሪ ማስረጃ እንዲያቀርቡ የሚገደዱበት ምክንያት የሌለ ስለመሆኑ የፍትሃብሄር ክርክር ማስረጃ የሚሰማውና ፍሬ ነገር እንዲጣራ የሚደረገው በማስረጃ የሚገኝን ፍሬ ለዳኝነት አሰጣጡ እጅጉን አስፈላጊ እና የግድ ሆኖ ሲገኝ ስለመሆኑ፣ቅ፤ 20 መ.ቁ 19563
 
43. በልዩ አዋቂነት ጉዳዩን የያዘው ፍርድ ቤት በሒሳብ አጣሪነት የሾመው ባለሙያ ለማጣራቱ ሥራ ይረዳው ዘንድ ሊቀርቡለት የሚገቡ ጠቃሚ ማስረጃዎች ከአንደኛው ተከራካሪ ወገን ወይም በሁለቱም ወገን ተከራካሪዎች ወይም በሌላ ሶስተኛ ሰው ሳያቀርቡለት ቢቀሩ ሊከተላቸው ስለሚገቡ እርምጃዎች፣
በፍ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 132፣ 136፣ 145 (1) እና 250፤ ቅ፤ 21 መ.ቁ 97023
 
44. አንድ ይግባኝ ሰሚ ፍ/ቤት ከተከራካሪ ወገኖች አንዳቸው በስር ፍ/ቤት ውሳኔ ቅር በመሰኘት የይግባኝ አቤቱታ ሲያቀርቡለት በስር ፍ/ቤት የታዩ ሰነድችን ወይም መታየት የነበረባቸውን ሰነድች አስቀርቦ ሳይመረምር በይግባኙ ላይ ውሳኔ፣ ፍርድ ወይም ትእዛዝ መስጠት የሌለበት ስለመሆኑ፣ፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 145/1 ቅ፤ 21 መ.ቁ 99474
 
45. በፍርድ ቤት ከቀረበ ክርክር ጋር በተያያዘ ከአስተዳደር ክፍል የሚሰጥ መግለጫ እንደየአግባብነቱ ለፍርድ ቤቱ ከቀረቡት ሌሎች የሰው እና የሰነድ ማስረጃዎች ይዘት ጋር ተገናዝቦ የሚወሰድ እንጂ በራሱ የመጨረሻ ማስረጃ ስላለመሆኑ፣ቅ፤ 24 መ.ቁ 169522
 
46. በፍ/ብሔር ክርክር ሂደት ማን ክርክር መጀመርና ማስረዳት እንዳለበትና የተሻለ ማስረጃ ከማቅረብ አንፃር ለማን ፍርድ ሊሰጥ እንደሚገባ በተመለከተ አግባብነት ያላቸውን የሕግ መርሆዎች ወደጐን በመተው የሚሰጥ ውሣኔ ተቀባይነት የማይኖረው ስለመሆኑ፣ቅ፤ 6 መ.ቁ 22297
 
47. ማንኛውም ክርክር ሊወሰን የሚገባው በቀረበው ማስረጃ እና በሕጉ መሰረት ብቻ ስለመሆኑ፣ቅ፤ 8 መ.ቁ 36848
 
48. በግልፅ የቀረበን ክርክር በተቆጠረ ማስረጃ ወይም አግባብነት ባለው መንገድ እንዲጣራ/እንዲነጥር/ ሣይደረግ የሚሰጥ ውሣኔ ተቀባይነት የሌለው ስለመሆኑ፣ቅ፤ 8 መ.ቁ 37105
 
49. የክርክር ጭብጥ የሚመሰረተው ከሳሽ የሚያቀርበውን ክስና ማስረጃ በተከሳሽ የቀረበውን የመከላከያ መልስና ማስረጃ እንዲሁም ፍ/ቤቱ የቃል ምርመራ ሲያደርግ የሚያገኘውን ፍሬ ጉዳይ መሠረት በማድረግስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 241፣ 248 ቅ፤ 9 መ.ቁ 47252
 
50. ሐሰተኛ ቃል ተሰጥቷል በሚል ፍ/ቤት በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 481 መሠረት የጥፋተኝነትና የቅጣት ውሣኔ ሊሰጥ የሚችልበት አግባብ፣ በአንድ የወንጀል ድርጊት ነፃ የተባለ ሰው እንደገና ሌላ ተጨማሪ ማስረጃ እንዲቀርብ ተደርጐ የሚቀጣበት አግባብ የሌለ ስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 481 የወንጀል ሕግ ቁ 452 (1) ቅ፤ 9 መ.ቁ 43005
 
51. ከጭብጥ አያያዜ ጋር በተገናኘ በአንድ ወገን ተቆጥሮ የቀረበን ማስረጃ ለጉዳዩ አግባብነት የለውም በሚል ወይም ህጋዊ ተቀባይነት ባለው ሌላ ምክንያት መሰማት አይገባውም የሚል ግልፅ ትእዛዝ ሳይሰጥበት የክርክሩ ጭብጥ በአንደኛው ወገን ማስረጃ ላይ ብቻ ተመስርቶ ውሳኔ እንዲያገኝ መደረጉ ተገቢ የክርክር አመራር ስርዓት ስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ/ 255፣ 257፣ 258፣ 259 ቅ፤ 16 መ.ቁ 9526
 
52. ከሳሽና ተከሳሽ ያልተካካዱበትና ከሳሽ በክሱ ገልፆ ተከሳሽ ባመነው ነጥብ ላይ ፍ/ቤት ጉዳዩን ማስረጃ በመመዘን ሳይሆን ተከሳሹ በሰጠው የእምነት ቃል ወይም መልስ መሰረት መወሰን ያለበት ስለመሆኑ፣ፍ/ስ/ስ/ህ/ቁ 242 ቅ፤ 19 መ.ቁ 112927
 
53. አንድ ተከራካሪ ወገን በመከላከያ መልስ ወይም በማናቸዉም ሌላ መንገድ የተከሰሰበትን ነገር በሙሉ ወይም በከፊል ያመነ እንደሆነ ሌላኛዉ ተከራካሪ ወገን በዙህ እምነት መሰረት ዉሳኔ እንዲሰጠዉ መጠየቅ እንደሚችል እና ፍ/ቤትም ሌላ በማስረጃ የሚረጋገጥ ነገር ቢኖርም እንኳን በታመነዉና ዉሳኔ እንዲሰጥበት በተጠየቀዉ ጉዳይ ብቻ ፍርድ መስጠት የሚገባው ስለመሆኑ፣
የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 242፤ ቅ፤ 22 መ.ቁ 138717
 
54. ለአንድ ጉዳይ ለምስክርነት የተቆጠረ ሰው በፍርድ ቤት ጥሪ መሠረት ቀርቦ የመመስከር ግዴታ ያለበት ሲሆን ምስክሩ ሊቀርብ ካልቻለም ፍርድ ቤቱ ተገቢ መስል በታየው መንገድ ትእዚዜ በመስጠት ምስክሩ በሕግ አግባብ ተገድ ወይም ታስሮ እንዲቀርብ በማ዗ዜ ምስክርነቱን በመስማትና ተገቢ ነው ካለም በሌላ ማስረጃም ጭምር በማጣራት የቀረበለት ጉዳይ ላይ ተገቢውን ዳኝነት ሊሰጥ የሚገባ ስለመሆኑ፣ የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 116፣ 118 (2) (ለ)ቅ፤ 23 መ.ቁ 153610
 
55. ተከራካሪ ወገኖች የሚያቀርቡትን ክርክር በቅን ልቦና እና እውነትነት ባለው ማስረጃ የማይከራከሩ በሆነ ጊዜ ፍ/ቤቶች የቀረበላቸው ነገር እውነት መሆኑን ባልተረዱ እና ፍፁም ድብቅ በሆነባቸው ጊዜ እውነት ላይ ለመድረስ በሀሰተኛ ማስረጃ እና በሃሰተኛ ተከራካሪዎች ቅን ልቦና መጉደል ምክንያት እውነትን የያዘ ሰዎች ላይ ያልተገባ ፍርድ እንዳይሠጥ ተገቢውን ማጣራት በማድረግ ትክክለኛ ነው ያሉትን ውሣኔ መስጠት ያለባቸው ስለመሆኑ፣ቅ፤ 24 መ.ቁ 168094
 
56. ያለፈበት ይግባኝ/የሰበር አቤቱታ/ ቀርቦ እንዲታይለት አቤቱታ የሚያቀርብ ሰው ከአቤቱታው ጋር ጊዜው ሊያልፍ የቻለበትን ምክንያት የሚገልፁ ማስረጃዎቹን ማቅረብና እነኚህ ማስረጃዎቹም ይግባኙ/የሰበር አቤቱታው/ በተወሰነው ጊዛ ውስጥ ያልቀረበበትን ምክንያት የሚገልፁ እና ውሳኔም እንዲሰጥበት በቂ ሆነው መገኘት ያለባቸው ስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ስ/ስ/ህ/ቁ 352 እና የተሻሻለው የኦሮሚያ ብሔራዊ ክልላዊ መንግስት ፍርድ ቤቶች ማቋቋሚያ አዋጅ ቁጥር 216/2011 አንቀፅ 27 (2) ቅ፤ 25 መ.ቁ 184388
 
57. ይግባኝ ሰሚ ፍ/ቤት በተከራካሪ ወገኖች ባይቀርብለትም ተገቢ በሆነ ጊዜ ማንኛውም ዓይነት ሰነድ ወይም ምስክር ወይም ሌላ አይነት ማስረጃ በተጨማሪ እንዲቀርብለት መስጠት ስላለበት ትዕዛዝ፣የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 182 (2) 342፣ 345 (1-ለ) ቅ፤ 2 መ.ቁ 13223
 
58. የዳግም ዳኝነት (Review of Judgement) ዓይነተኛ ዓላማ ተገቢ ሁኔታዎችና ፍሬ ነገሮች ተሟልተው መገኘታቸው ሲረጋገጥ በሀሰተኛ ማስረጃ፣ በመደለያና በመሰል ወንጀል ጠቀስ ድርጊቶች ምክንያት የተዛነፈን ፍትህ ወደ ነበረበት መመለስ ስለመሆኑ፣ የዳግም ዳኝነት ጥያቄ (አቤቱታ) ፍሬ ነገርን የማጣራትና ማስረጃን የመመዘን ተግባራት የሚከናወንበት በመሆኑ ጥያቄው ለሰበር ችሎት በቀረበ ጊዛ ችሎት አቤቱታውን ፍሬ ነገር የማጣራትና ማስረጃ የመመዘን ስልጣን ላላቸው የስር ፍ/ቤቶች ሊመራውና ሊያስተላልፈው በሚገባ ስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ. 6 (1) (ሀ) (ለ) አዋጅ ቁ. 25/88 ቅ፤ 15 መ.ቁ 93137
 
59. አንድ ይግባኝ ሰሚ ፍ/ቤት (ሰበር ሰሚ ችሎት) የሥር ፍ/ቤት ጉዳዮን አግባብነት ባላቸው ማስረጃዎች ሁሉ አጣርቶ እንዲወስን ብሎ አንድን ጉዳይ ሲመልስ ስለማስረጃ አቀራረብ በሕጉ የተመለከቱትን ድንጋጌዎችን ሁሉ ባላገናዘበ መልኩ ማስረጃ ይቅረብ ማለት ስላለመሆኑ፣ ለአንድ ጉዳይ አግባብነት ያላቸው ማስረጃዎች መቅረብ ያለባቸው ለሕጉ የተዘረጋውን ሥርዓት ጠብቀው ሊሆን የሚገባ ስለመሆኑና ተገቢውን የማስረጃ አቀራረብ ሥርዓት ሳይጠብቅ የሚቀርብ ማስረጃ ግን ዋጋ ሊሰጠው የማይገባና ውድቅ ሊደረግ የሚገባ ስለመሆኑ፣ የፍ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 137 (3) እና 256ቅ፤ 17 መ.ቁ 97217
 
71. የግራ ቀኙን ክርክር ለማጣራት ተከራካሪዎች የሰው ማስረጃቸውን እንዲያቀርቡ ትዕዚዜ ቢሰጥም ከሳሾች ምስክሮችን ማግኘት ባለመቻላቸው ምትክ ምስክሮች ለማቅረብ እንዲፈቀድላቸው ያቀረቡትን አቤቱታ ፍ/ቤት ሳይቀበለው ቀርቶ ተከሳሾች ምስክሮቹን ማቅረብ እንዲሚችሉ አስተያየት በመስጠታቸው በነሱ በኩል መጥሪያ እንዲደርሳቸው ሲታዘዝ የሥነ ሥርዓት ጉድለት አለበት በማለት ትዕዚዘን ለሰጠው ፍርድ ቤት አቤቱታው ቀርቦ ውድቅ ከተደረገ ለክርክሩ የመጨረሻ የፍርድ ውሳኔ ሆኖ ከሥረ ነገር ፍርድ በፊት ይግባኝ የማይቀርብበት ስለመሆኑ፣
የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 320 (1) እና (3)ቅ፤ 25 መ.ቁ 184447
 
72. በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 358 እና 418 መሰረት በተሰጠ ፍርድ ላይ ተቃውሞ የሚቀርብበት ሥርዓት የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 358፣ 359፣ 418፣ 222፣ 223፣ 137/3/ በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁጥር 358 መሰረት የሚቀርበው አቤቱታ በቁጥር 359 ስር በተመለከተው መንገድ መቅረብ ያለበት ነው። ድንጋጌው የአቤቱታው አቀራረብ የክስ አቀራረብ ሥርዓቱን ሊከተል እንደሚገባ የሚያሳይ ሲሆን እንዱህ ከሆነ ከሣሽ በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 222 መሠረት አዘጋጅቶ ከሚያቀርበው የክስ ማመልከቻ ጋር በክሱ መሰማት ወቅት ለጉዳዩ ማስረጃ ይሆኑኛል የሚላውን የሠውም ሆነ የጽሁፍ ማስረጃዎችን ዝርዝርና ዋናውን ወይም ትክክለኛ ግልባጮቻቸውን ማቅረብ ያለበት ስለመሆኑ የፍ/ብ/ሥ/ሥሕ/ቁ 223 ድንጋጌ የደነገገ ከመሆኑ ጋር ተጣምሮ ሲታይ በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁጥር 358 መሰረት የሚቀርበው አቤቱታም ይህንኑ መከተል ያለበት መሆኑ የምንገነዘበው ጉዳይ ነው። ቅ፤ 12 መ.ቁ 55842
 
73. ወራሽነትን በማረጋገጥ በተሰጠ የወራሽነት ማስረጃ ላይ መብቴን ወይም ጥቅሜን ይነካል በሚል በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 358 መሠረት የሚቀርብ የመቃወሚያ አቤቱታ ተቀባይነት የሌለው ሥለመሆኑ እና ተረጋግጦ የተሰጠውን ማስረጃ በሌላ ክርክር መቃወም የሚችል ስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 358 ቅ፤ 15 መ.ቁ 79871
 
74. ሚስትነትን በተመለከተ የአመልካችን ማስረጃ ብቻ በመቀበል ሚስትነትን በማረጋገጥ በፍ/ቤት የሚሰጥ ማስረጃ (Declaratory Judgment) በማናቸውም ጊዛ ተዓማኒነትና ክብደት የሌለው ማስረጃ መሆኑን ለማሳየት ክርክር ሊቀርብበትና ተቃራኒ ማስረጃ ተሰምቶ ውድቅ ሊደረግ የሚችል እንጂ ማስረጃውንበተሰጠው ፍ/ቤት ተቃውም በማቅረብ ያልተሻረ በመሆኑ ተቀባይነት ያለው ነው ለማለት የማይቻል ስለመሆኑ፣የአዋጅ ቁ 213/92 አንቀጽ 62 (1) በፍ/ብ/ሕ/ቁ 1195፣ የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 358 እና 359 ቅ፤ 15 መ.ቁ 82679
 
75. የወራሽነት የምስክር ወረቀትን በተመለከተ የሚቀርብ የተቃውሞ አቤቱታ የማስረጃውን ትክክለኛነት እና ህጋዊነት ከማረጋገጥ ያለፈ አንድምታ የሌለው መሆኑ ከተረጋገጠ ማስረጃውን የሰጠው ፍርድ ቤት የማስረጃው ይሰረዝልኝ ጥያቄን ማስተናገድ የሚገባው ስለመሆኑ፣ በሀሰት ለተገኘ የወራሽነት ማስረጃ ይሰረዜልኝ ጥያቄ ተፈጻሚነት ያለው የይርጋ ጊዛ የአስር አመት የይርጋ ጊዛ ስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ሔ/ቁ 1000፣ 1677፣ 1845 እና 1846 የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 358 እና 359 ቅ፤ 24 መ.ቁ 16165
 
76.በፍ/ብ/ስ/ስ/ህ/ቁ 358 መሰረት የቀረበ አቤቱታ የክርክር ውጤት ተጠብቆ የቀረበ ነው በሚል ውድቅ ለማድረግ አቤቱታ አቅራቢው የቀድመውን ክርክር ስለማወቁ በተገቢው ማስረጃ ሊጣራ የሚገባ ስለመሆኑ፣ቅ፤ 25 መ.ቁ 181236
 
77. በፍትሐብሔር ስነ ስርአት ሕግ ቁጥር 358 መሰረት የሚቀርብ የፍርድ መቃወሚያ ወራሽነትን በማረጋገጥ በተሰጥ ማስረጃ ላይ ሊቀርብ የማይችልና በማስረጃው ምክንያት መብቴ ተነክቷል የሚል አካል ተገቢውን ዳኝነት ከፍሎ ተጓደለብኝ የሚለውን መብት ማረጋገጥ የሚችል መሆኑን በሰበር መዜገብ ቁጥር 79871 ላይ የተሰጠው አስገዳጅ ውሳኔ የውርስ ሀብት ተለይቶ በተሰጠ የወራሽነት ምስክር ወረቀት ክርክር ላይ በአስገዳጅነት ሊጠቀስ የማይችል ስለመሆኑ ቅ፤ 25 መ.ቁ 181999
 
78. በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕግ ቁጥር 394/1፣ ቁጥር 404 እና ተከታዮቹ ዴንጋጌዎች መሰረት በፍርድ አፈጻጸም መዜገብ ላይ ንብረት ለማስከበር በተሰጠ ትእዛዝ የፍርድ ባለእዳን የታክስ ከፋይ ንብረት ያስከበሩ የፍርድ ባለመብቶች ከሌሎች የቀደምትነት መብት አለኝ ብለው ለመጠየቅ እንደሚችሉ የተደነገገ ባለመሆኑ ንብረቱ ከመከበሩ ወይም ከመያዘ በፊት በንብረቱ ላይ መብት የነበራቸዉና በክርክሩ ዉስጥ የሌሉ ሦስተኛ ወገኖች በሕግ፣ በፍርድ ወይም በዉል ንብረቶቹ ላይ ያቋቋሙት የቀደምትነት መብት የማይነካ ስለመሆኑ፣ የፍርድ ባለእዳን ታክስ ከፋይ ንብረት ካስከበረ የፍርድ ባለመብት ይልቅ በሕግ የቀደምትነት ጥበቃ መብት የተሰጠዉ ታክስ ሰብሳቢ ባለሥልጣን መሥሪያ ቤት በታክስ ሕግ መሰረት በታክስ ከፋዩ ሀብት ላይ ከፍርድ ባለመብቱ የቀደምትነት መብት ያለው በመሆኑ ከፍርድ ባለመብቱ ቀድሞ ንብረቶቹን ያስከበረ ስለመሆኑ ማስረጃ እንዲያቀርብ ሊጠየቅ የሚችልበት የሕግ አግባብ የሌለ ስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ስ/ስ/ሕግ ቁጥር 418 ቅ፤ 25 መ.ቁ 184757
 
79. በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 358 እና 418 መሰረት በተሰጠ ፍርድ ላይ ተቃውሞ የሚቀርብበት ሥርዓት - የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 358፣ 359፣ 418፣ 222፣ 223፣ 137/3/ በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁጥር 358 መሰረት የሚቀርበው አቤቱታ በቁጥር 359 ስር በተመለከተው መንገድ መቅረብ ያለበት ነው። ድንጋጌው የአቤቱታው አቀራረብ የክስ አቀራረብ ሥርዓቱን ሊከተል እንደሚገባ የሚያሳይ ሲሆን እንዱህ ከሆነ ከሣሽ በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 222 መሠረት አዘጋጅቶ ከሚያቀርበው የክስ ማመልከቻ ጋር በክሱ መሰማት ወቅት ለጉዳዩ ማስረጃ ይሆኑኛል የሚላውን የሠውም ሆነ የጽሁፍ ማስረጃዎችን ዝርዝርና ዋናውን ወይም ትክክለኛ ግልባጮቻቸውን ማቅረብ ያለበት ስለመሆኑ የፍ/ብ/ሥ/ሥሔ/ቁ 223 ድንጋጌ የደነገገ ከመሆኑ ጋር ተጣምሮ ሲታይ በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁጥር 358 መሰረት የሚቀርበው አቤቱታም ይህንኑ መከተል ያለበት መሆኑ የምንገነዘበው ጉዳይ ነው። ቅ፤ 12 መ.ቁ 55842
 
80. በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 418 መሠረት የሚቀርብ አቤቱታ መደበኛውን የሙግት ሥነ-ሥርዓት ተከትሎ መከናወን ያለበት ስለመሆኑ፣ በፍርድ አፈፃፀም ደረጃ ንብረት እንዳይያዝ ወይም እንዳይከበር በሚል የመቃወሚያ አቤቱታ በቀረበ ግዜ ጉዳዩን የያዘው የአፈፃፀም ችሎት በንብረቱ ላይ ተቀዳሚ መብት አለኝ በሚል የቀረበውን የመቃወም አቤቱታ በመደበኛው የሙግት ሥነ- ሥርዓት ሂደት ክርክሩን በማስተናገድ ንብረቱ እንዲያዘ ወይም እንዲከበር የሚያደርግ ህጋዊና በቂ ምክንያት መኖር ያለመኖሩን በማስረጃ በማጣራት ለጉዳዩ እልባት መስጠት ያለበት ስለመሆኑ፣
የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 418፣ 419፣ 421 ቅ፤ 15 መ.ቁ 86133
 
81.በተያዘ ወይም በተከበረ ንብረት ላይ መብት አለን ብለው ተቃውሞ የሚያቀርቡ ሠዎች በንብረቱ ላይ ያላቸውን የቀዳሚነት መብት ወይም ባለይዝታነት ለማረጋገጥ በጽሁፍ ማስረጃ ብቻ ሳይወሠኑ ሌላ ማስረጃም ሊያቀርቡ የሚችሉ ስለመሆኑ፣ የፍ/ስ/ስ/ህ/ቁ 418/3/ እና የፍ/ህ/ቁ 1193/1/2/ቅ፤ 17 መ.ቁ 97094
 
82. በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕግ ቁጥር 394/1፣ ቁጥር 404 እና ተከታዮቹ ድንጋጌዎች መሰረት በፍርድ አፈጻጸም መዝገብ ላይ ንብረት ለማስከበር በተሰጠ ትእዛዝ የፍርድ ባለእዳን የታክስ ከፋይ ንብረት ያስከበሩ የፍርድ ባለመብቶች ከሌሎች የቀደምትነት መብት አለኝ ብለው ለመጠየቅ እንደሚችሉ የተደነገገ ባለመሆኑ ንብረቱ ከመከበሩ ወይም ከመያዘ በፊት በንብረቱ ላይ መብት የነበራቸዉና በክርክሩ ዉስጥ የሌሉ ሦስተኛ ወገኖች በሕግ፣ በፍርድ ወይም በዉል ንብረቶቹ ላይ ያቋቋሙት የቀደምትነት መብት የማይነካ ስለመሆኑ፣ የፍርድ ባለእዳን ታክስ ከፋይ ንብረት ካስከበረ የፍርድ ባለመብት ይልቅ በሕግ የቀደምትነት ጥበቃ መብት የተሰጠዉ ታክስ ሰብሳቢ ባለሥልጣን መሥሪያ ቤት በታክስ ሕግ መሰረት በታክስ ከፋዩ ሀብት ላይ ከፍርድ ባለመብቱ የቀደምትነት መብት ያለው በመሆኑ ከፍርድ ባለመብቱ ቀድሞ ንብረቶቹን ያስከበረ ስለመሆኑ ማስረጃ እንዲያቀርብ ሊጠየቅ የሚችልበት የሕግ አግባብ የሌለ ስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ስ/ስ/ሕግ ቁጥር 418 ቅ፤ 25 መ.ቁ 184757
 
83. የወራሽነት የምስክር ወረቀትን በተመለከተ የሚቀርብ የተቃውሞ አቤቱታ የማስረጃውን ትክክለኛነት እና ህጋዊነት ከማረጋገጥ ያለፈ አንድምታ የሌለው መሆኑ ከተረጋገጠ ማስረጃውን የሰጠው ፍርድ ቤት የማስረጃው ይሰረዜልኝ ጥያቄን ማስተናገድ የሚገባው ስለመሆኑ፣ በሀሰት ለተገኘ የወራሽነት ማስረጃ ይሰረዝልኝ ጥያቄ ተፈጻሚነት ያለው የይርጋ ጊዛ የአስር አመት የይርጋ ጊዛ ስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ሔ/ቁ 1000፣ 1677፣ 1845 እና 1846 የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 358 እና 359ቅ፤ 12 መ.ቁ 161650
 
84. ሚስትነትን በተመለከተ የአመልካችን ማስረጃ ብቻ በመቀበል ሚስትነትን በማረጋገጥ በፍ/ቤት የሚሰጥ ማስረጃ (Declaratory Judgment) በማናቸውም ጊዛ ተዓማኒነትና ክብደት የሌለው ማስረጃ መሆኑን ለማሳየት ክርክር ሊቀርብበትና ተቃራኒ ማስረጃ ተሰምቶ ውድቅ ሊደረግ የሚችል እንጂ ማስረጃውን በተሰጠው ፍ/ቤት ተቃውም በማቅረብ ያልተሻረ በመሆኑ ተቀባይነት ያለው ነው ለማለት የማይቻል ስለመሆኑ፣ የአዋጅ ቁ 213/92 አንቀጽ 62 (1) በፍ/ብ/ሕ/ቁ 1195፣ የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሔ/ቁ 358 እና 359 ቅ፤ 15 መ.ቁ 82679
 
85. ወራሽነትን በማረጋገጥ በተሰጠ የወራሽነት ማስረጃ ላይ መብቴን ወይም ጥቅሜን ይነካል በሚል በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 358 መሠረት የሚቀርብ የመቃወሚያ አቤቱታ ተቀባይነት የሌለው ሥለመሆኑ እና ተረጋግጦ የተሰጠውን ማስረጃ በሌላ ክርክር መቃወም የሚችል ስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 358 ቅ፤ 15 መ.ቁ 79871
 
86.የፌዴራል ጠቅላይ ፍ/ቤት ሰበር ችሎት የክልል ጠቅላይ ፍ/ቤቶች ሰበር ችሎት በክልል ጉዳዮች ላይ የሰጡትንና መሰረታዊ የሕግ ስህተት ያለበትን ውሣኔ ለማረም ስልጣን ያለው ስለመሆኑ፣ የሰበር ስርዓት በባህሪው ከይግባኝ ሥርዓት የተለየ ስለመሆኑና በሰበር ደረጃ ተጨማሪ ምስክሮችንና ማስረጃዎችን አስቀርቦ መስማትና የፍሬ ነገር ጉዳዮችን ተቀብሎ ማስተናገድ አግባብነት የሌለውና ህገ-ወጥ ስለመሆኑ፣ የኢ.ፌ.ዴ.ሪ. ህገመንግስት አንቀፅ 80 (3)ለ የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ.343 (1) ቅ፤ 13 መ.ቁ 55273
 
87.አንድን ፍሬ ነገር ለማስረዳት ተለይቶ የተመለከተ ማስረጃ እንዲቀርብ ሕጉ ካላስገደደ በቀር ይህንን ፍሬ ነገር በማንኛውም የማስረጃ ዓይነት ማስረዳት የሚቻል ስለመሆኑ፣ ቅ፤ 9 መ.ቁ 47551
 
ቤተሰብ
 
1.     በሌላ አገር ሕግ እና በኢትዮጵያ የቤተሰብ ሕግ መካከል እንደባልና ሚስት አብረው በመኖር ግንኙነት ውስጥ የተፈራ ንብረት የጋራ እንዲሆን ለመወሰን በሁለቱም ሕጎች መካከል ግጭት መኖር ያለመኖሩን የሌላኛው አገር ሕግ እንዲቀርብ በማድረግ መወሰን የሚገባው ስለመሆኑ በዓለም አቀፍ የግለሰብ ሕግ /Private International law/ መሠረት በዘርፉ እውቀት ያለ ወይም ምሁር /Scholar/ የሰጠውን አስተያየት በማስረጃነት ሲቀርብ የቀረበውን አስተያየት እንደማንኛውም ማስረጃ የመመዘን ሥልጣን አስተያየቱ የቀረበለት ፍርድ ቤት ስለመሆኑ፣ የኢ.ፊ.ድ.ሪ ቤተሰብ ሕግ አዋጅ ቁጥር 213/92 አንቀጽ 5፤ 102 /1/ቅ፤ 21 መ.ቁ 123132
 
2.    ጋብቻ ሳይፈጸም እንደባልና ሚስት አብሮ የመኖር ግንኙነትን ለማስረዳት የቀረበ ማስረጃ ግንኙነቱን የማሳየት ብቃት ያለው መሆኑ ከተረጋገጠ የግንኙነቱን ያለመኖር በማንሳት የሚከራከረው ሌላኛው ወገን በሕግ ጥበቃ ሊደረግለት የሚገባ ግንኙነት ስላለመኖሩና ንብረቶችም የግል ስለመሆናቸው የማስረዳት ግዴታ ያለበት ስለመሆኑ፣አዋጅ ቁ. 75/1995 117/4/ እና 114 እና 97 አንቀጽ 109፣ 110፣ 113 እና 117 ቅ፤ 22 መ.ቁ 126411
 
3.    ከወሳኝ ኩነቶች ምዜገባ ጽ/ቤት ያላገባ የሚል ማስረጃ መውሰድ በራሱ በሁለት ሰዎች መካካል የነበረውን የትዳር ሁኔታ ግንኙነት መኖሩን የሚያረጋግጠውን ማስረጃ የሚያስተባብል ስላለመሆኑ፣የተሻሻለው የቤተሰብ ሕግ አዋጅ ቁጥር 213/1992 አንቀጽ 94-97 ቅ፤ 23 መ.ቁ 143325
 
4.    ልጅነትን ለማረጋገጥ የሚቀርብ ጥያቄ ሥልጣን ባለው ፍርድ ቤት ቀርቦ ሊስተናገድ የሚገባ ስለመሆኑ፣ ልጅነትን ለማረጋገጥ የሚቀርብ የልደት ምስክር ወረቀት ተቃውሞ የማይቀርብበት የመጨረሻ ማስረጃ ተደርጐ ሊወሰድ የማይችል ስለመሆኑ፣ የተሻሻለው የቤተሰብ ሕግ አንቀፅ 154 ቅ፤ 5 መ.ቁ 33440
 
5.    ልጅነትን በማረጋገጥ በፍ/ቤት የሚሰጥ ውሣኔ የሕግ ግምት የሚፈጥር እንጂ አስገዳጅነት ያለው እና የመጨረሻ ማስረጃ ተደርጐ መወሰድ የሌለበት ስለመሆኑ፣ የተሻሻለው የቤተሰብ ሕግ አንቀፅ 154፣ 155፣ 156፣ 157 ቅ፤ 10 መ.ቁ 42648
 
6.    አባትነት በፍርድ ሊነገር የሚችልባቸው ሁኔታዎች ላይ ሳይንሳዊ የደም ምርመራ (DNA test) በማስተባበያ ማስረጃነት ሊቀርብ የሚችል ስለመሆኑና ፍ/ቤቶች ተከራካሪ ወገኖች በዙህ ረገድ የሚያቀርቧቸውን አቤቱታዎች በአግባቡ ሊያስተናግዱ የሚገባ ስለመሆኑ፣ የተሻሻለው የቤተሰብ ሕግ አዋጅ ቁ. 213/92 አንቀጽ 144፣ 143/ሠ/፣ 145 ቅ፤ 11 መ.ቁ 62041
 
7.    አባትነትን በሕግ ግምት ወይም በመቀበል መንገዶች ለመወሰን ክርክር ሲነሳ የባህሪ ወሳኝ ቅንጣት (DNA) ውጤት እንደ መከላከያ ማስረጃ እንዲቀርብ በሕጉ በግልጽ የተቀመጠ ድንጋጌ የሌለ በመሆኑ ፍርድ ቤቶች በሕጉ የተዘረጋውን ስርዓት ተከትለውና ለትክክለኛ ፍትህ አሰጣጥ አስፈላጊ መሆኑን ሲያምኑበት ተግባራዊ ሊያደርጉት የሚችሉ ስለመሆኑ፣ የዘር የባህሪ ወሳኝ ቅጣት (DNA) ምርመራ ውጤት በሕጉ በተመለከተው አግባብ በሕጋዊ ምክንያቶች ለማስረጃነት የሚቀርብ እንጂ በሕግ የተቀመጠውን ግምት እናት ስለካደች ብቻ ለማስረጃነት የሚቀርብ ማስረጃ ነው ተብሎ ድምዳሜ የሚደረስበት ስላለመሆኑ፣የአማራ ክልል የቤተሰብ ሕግ አዋጅ ቁጥር 79/95 አንቀፅ 181፣ 183 (1) እና 155 (1 (ሀ))፤ ቅ፤ 23 መ.ቁ 148570
 
8.    የባህሪ ወሳኝ ቅጣት ( DNA) ምርመራ አንድ ሰው የልጁ አባት ወይም እናት አይደለም ለማለት የሚቀርብ ማስተባባያ ማስረጃ ሊሆን የሚችል ቢሆንም የሚከናወነው አባትነትን በሚመለከት የመካድ ክስ ለማቅረብ የሚያስችሉ ቀዳሚ ሁኔታዎች ሲሟሉ ስለመሆኑ እና እናትነትን በተመለከተም በቤተሰብ ሕግ ከአንቀፅ 153 እስከ 166 ድረስ የተዘረጋው ስርዓት የሚፈቅድ ሁኖ በፍትሃብሔር ስነ ስርዓት ሕጉ የተመለከቱትን የማስረጃ አቀራረብስርዓቶችን መሰረት በማድረግ ሲቀርብ ስለመሆኑ፣ አዋጅ ቁጥር 213/1992 ከአንቀጽ 167-179 ቅ፤ 23 መ.ቁ 152719
 
9.    ልጅነትን በማረጋገጥ በፍ/ቤት የሚሰጥ ውሣኔ የሕግ ግምት የሚፈጥር እንጂ አስገዳጅነት ያለው እና የመጨረሻ ማስረጃ ተደርጐ መወሰድ የሌለበት ስለመሆኑ፣ የተሻሻለው የቤተሰብ ሕግ አንቀፅ 154፣ 155፣ 156፣ 157 ቅ፤ 10 መ.ቁ 42648
 
10.   አባትነት በፍርድ ሊነገር የሚችልባቸው ሁኔታዎች ላይ ሳይንሳዊ የደም ምርመራ (DNA test) በማስተባበያ ማስረጃነት ሊቀርብ የሚችል ስለመሆኑና ፍ/ቤቶች ተከራካሪ ወገኖች በዚህ ረገድ የሚያቀርቧቸውን አቤቱታዎች በአግባቡ ሊያስተናግዱ የሚገባ ስለመሆኑ፣ የተሻሻለው የቤተሰብ ሕግ አዋጅ ቁ. 213/92 አንቀጽ 144፣ 143/ሠ/፣ 145 ቅ፤ 11 መ.ቁ 62041
 
11.    የDNA ምርመራ እንዲደረግ ትዕዛዝ መሰጠቱ አንደኛው ወገን አሉኝ የሚላቸውን የመከላከያ ማስረጃዎች የማሰማት መብት የማይከለክል ስለመሆኑ፣ የDNA ምርመራ እንዲረግ ፍ/ቤት ትዕዚዜ ስለሚሠጥበት አግባብ፣ ቅ፤ 17 መ.ቁ 90121
 
12.   በጋብቻ ውስጥ የተደረገ የብድር ውል ከአንደኛው ተጋቢ እውቅና ውጪ የተደረገና የጋራ እዳ መሆኑ ፍሬ-ነገር የማጥራትና ማስረጃን የመመዘን መርህን በተከተለ መንገድ ተረጋግጦ መወሰን ያለበት ስለመሆኑ፣ፍ/ብ/ሕግ ቁጥር 2472 ቅ፤ 23 መ.ቁ.147930
 
 
13.   ጋብቻ የትዳር ሁኔታ መኖሩን በማስረዳት ለማሳየት /ለማረጋገጥ/ የሚቻል ስለመሆኑና ይህንንም ለማስረዳት ማንኛውም ዓይነት ማስረጃ ሊቀርብ ስለመቻሉ፣የተሻሻለው የቤተሰብ ሕግ አንቀፅ 95፣ 96 እና 97 ቅ፤ 5 መ.ቁ 20036
 
14.  የጋብቻ መኖርን አስመልክቶ ቀዳሚና ዋናው ማስረጃ የጋብቻ ምስክር ወረቀት ስለመሆኑ፣ በማንኛውም ሥርዓት የተፈፀመ ጋብቻ በክብር መዝገብ ሹም ፊት ቀርቦ ሊመዘገብ የሚችልና በዚህ መልኩ የሚገኘው ሰነድ የጋብቻ መኖርን ለማረጋገጥ ብቃት ያለው ስለመሆኑ፣ በዙሀ መልኩ በክብር መዝገብ ሹም ፊት የተመዘገበ ጋብቻ ውጤት አለው ለማለት የሚቻለው ምዝገባው ከተከናወነበት ጊዜ ጀምሮ ሳይሆን የጋብቻው ሥርዓት ከተፈፀመበት ዕለት አንስቶ ስለመሆኑ፣ የተሻሻለው የቤተሰብ ሕግ አዋጅ ቁ. 213/1992 አንቀጽ 28/3/ ቅ፤ 11 መ.ቁ 54258
 
15.   ጋብቻ ሳይኖር እንደባልና ሚስት ለሚኖሩ ሰዎች የሚፈለገው ማስረጃ ወንዱና ሴትየዋ የተጋቡ ሰዎችን ሁኔታ ሲያሳዩና ቤተ ዘመዶቻቸውና ማህበረሠቡ እንደተጋቢ ሰዎች የሚኖሩ ናቸው ብለው የሚገምቷቸው መሆን ያለባቸው ስለመሆኑ፣ በአንድ ወንድና ሴት መካከል ለተወሰነ ጊዛ የፍቅር ግንኙነት መኖሩ ብቻ እንደባልና ሚስት የሚኖሩ ናቸው ሊያስብል የማይችል ስለመሆኑ፣ አዋጅ ቁጥር 213/92 አንቀፅ 97፣ 98፣ 99 እና 106/2/ ቅ፤ 18 መ.ቁ 96853
 
16.  በመርህ ደረጃ ጋብቻ በፍቺ እንዲፈርስ መጠየቅ የሚገባው ከባልና ሚስቱ አንደኛው ተጋቢ ወይም ሁለቱም ቢሆንም በሕግ አግባብ ተቀባይነት ያለው ውክልና ማስረጃ ጋር የሚቀርብ የፍቺ ጥያቄ ተቀባይነት ያለው ስለመሆኑ፣በፍ/ብ/ስ/ስ/ህ/ቁ 58 በፍ/ብ/ህ/ቁ 2199 ቅ፤ 23 መ.ቁ 150408
 
17.   የአንድ ሰው አባት ነኝ በሚል የሚቀርብ ሰው አባትነቱን በሕግ አግባብ በማስረጃ ማስረዳትና ማረጋገጥ ያለበት ስለመሆኑ፣ የአማራ ክልል የቤተሰብ ሕግ አንቀፅ 147 (1)፣ 97 (2) ቅ፤ 5 መ.ቁ 34149
 
18.  አባትነትን /ልጅነትን/ ከማረጋገጥ ጋር በተያያዘ በሚቀርብ አቤቱታና ክርክር የዲኤን.ኤ (DNA) ምርመራ እንዲደረግለት በመጠየቅ ክርክር የሚያቀርብ ወገን ለዙሁ የህክምና ማስረጃ የሚያስፈልገውን ወጪ የመሸፈን ግዴታ ያለበት ስለመሆኑ፣ የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ. 259/1/ ቅ፤ 11 መ.ቁ 63195
 
19.  በጋብቻ ውስጥ የሚወለድ ልጅ አባት ባል እንደሆነ የሕግ ግምት ሊወሰድ የሚችልበት አግባብ፣ የዚህ የሕግ ግምት የሚቋቋምበት አግባብ እና እንደ ማስረጃ ተወስዶ በፍ/ቤት እውቅና ሊያገኝ የሚገባ ስለመሆኑ፣የተሻሻለው የቤተሰብ ሕግ አዋጅ ቁ. 213/92 አንቀጽ 126፣ 143 ቅ፤ 11 መ.ቁ 54024
 
20. በተያዘ ወይም በተከበረ ንብረት ላይ መብት አለን ብለው ተቃውሞ የሚያቀርቡ ሠዎች በንብረቱ ላይ ያላቸውን የቀዳሚነት መብት ወይም ባለይዞታነት ለማረጋገጥ በጽሁፍ ማስረጃ ብቻ ሳይወሠኑ ሌላ ማስረጃም ሊያቀርቡ የሚችሉ ስለመሆኑ፣ የፍ/ስ/ስ/ህ/ቁ 418/3/ እና የፍ/ህ/ቁ 1193/1/2/ ቅ፤ 17 መ.ቁ 97094
 
የውርስ ጉዳዮች
 
1.     የኑዚዛ መኖርን የማስረዳት ሸክም ስላለበት ወገንና ኑዚዛውን ለማስረዳት ሊቀርቡ ስለሚገቡ ማስረጃዎች፣ የፍ/ብ/ህ/ቁ. 896፣ 897 ቅ፤ 11 መ.ቁ 49831
 
2.    ወራሽ የሆኑ ወገኖች የሚያቀርቧቸውን ተገቢነት ያላቸው ማስረጃ በሙሉ አሰባስቦ በመስማት ያልተከናወነ የውርስ ማጣራት ሪፖርት በሕግ አግባብ የተከናወነ ነው ለማለት የማይቻል ስለመሆኑ፣ የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ. 241፣ 27ዐ እና 345 ቅ፤ 8 መ.ቁ 42525
 
3.    የውርስ ሰርተፊኬት አንድ ሰው የራሱን ወራሽነት ለማስረዳት የሚወስደው ማስረጃ እንጂ ሌሎች ወራሾች አለመኖራቸውን የሚያሳይ ሰነድ ስላለመሆኑ፣ እና በግራ ቀኙ የሟች ወራሾች መሆናቸው በማረጋገጥ ፍርድ ቤቶች የሰጡት ውሳኔ ከማስረጃነት በዘለለ የፍ/ብ/ስ/ስ/ሕግ በሚያዘው መሰረት ከሌሎች ሰዎች ክርክር ተደርጎበት ውሳኔ ያገኘና በፍርድ ያለቀ መቃወሚያ የማይቀርብበት ተደርጎ ሊወሰድ የማይገባ ስለመሆኑ፣ፍ/ህ/ቁ. 996/1/ እና ተከታዬቹ ቅ፤ 22 መ.ቁ 130284
 
4.    ተወላጅ መሆን ለወራሽነት ብቁ ከሚያደርጉ ህጋዊ መስፈርቶች ውስጥ አንድ ስለመሆኑ ከፍ/ብ/ሕግ ቁጥር 842 እና 830 ድንጋጌዎች ጣምራ ንባብ መገን዗ብ የሚቻል ቢሆንም ይህ ማለት ግን የሟችን ንብረት ለመውረስ ስለተወላጅነት በተመለከተው ሥርዓት መሰረት መወለድን ማረጋገጥ የግድ ማለት ሳይሆን በተለይ ውርሱ የሚመለከተው ወደታች የሚቆጠሩ ተወላጆችን በሆነ ጊዛ ሥልጣን ባለው ፍርድ ቤት የተሰጠ የወራሽነት ማስረጃ መያዜ በቂ ስለመሆኑ፣ ቅ፤ 25 መ.ቁ 180281
 
5.    የውርስ ሃብት አጣሪ የሆነ ሰው የሟችን ንብረት በማጣራት ረገድ ሊኖረው የሚችለው የስልጣን አድማስ፣ በወራሾች መካከል አንድን ንብረት በተመለከተ የውርሱ ሃብት አካል ስለመሆኑ ክርክር በተነሳ ጊዛ አጣሪው ግራ ቀኙ ያቀረቡትን ማስረጃ በሪፖርቱ ላይ በማስፈር ጉዳዩን ለሚመለከተው ፍ/ቤት ማቅረብ እንጂ ማስረጃዎቹን በራሱ መዝኖ አከራካሪው ንብረት የውርሱ ሃብት አካል ነው ወይም አይደለም በማለት ውሣኔ ለመስጠት ስልጣን የሌለው ስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ህ/ቁ. 956 ቅ፤ 11 መ.ቁ 66727
 
6.    አንድ ወራሽ የወራሽነት መብት በሌለው ንብረት ላይ ከሕግ ውጪ የወራሽነት ሠርተፍኬት መያዘ በተረጋገጠ ጊዜ ይኸው ማስረጃ እንዲሰረዝ አቤቱታ ሊቀርብ ስለመቻሉ፣የፍ/ብ/ህ/ቁ. 998 (1) ቅ፤ 14 መ.ቁ 73237
 
7.    አንድ ሰው ከሕግ ውጪ የገጠር እርሻ መሬት ለመውረስ የሚያስችል የወራሽነት ማስረጃ ስላወጣ ይሰረዝበት የሚል አቤቱታ በሚቀርብበት ጊዜ ፍ/ቤት ጭብጥ ይዞ ውሳኔ የሚሰጥበት ጉዳይ እንጂ የመሬት ክርክር ሲነሳ የሚታይ ነው ተብሎ ክሱን ውድቅ ማድረግ አግባብነት የሌለው ሥለመሆኑ፣ የአ/ብ/ክ/መንግስት የገጠር መሬት አስተዳደርና አጠቃቀም አዋጅ ቁጥር 133/98 እና ደንብ ቁጥር 51/99 ቅ፤ 17 መ.ቁ 10853
 
ጉሙሩክና ግብር/ታክስ፤
 
1.    በጉምሩክ ወንጀል የተከሰሰ ሰው በነፃ የተለቀቀ ቢሆንም ወንጀሉ የተፈፀመበት እቃ ወይም ማጓጓዢ የሚወረሰው የጉምሩክ ሕግን የመተላለፍ ድርጊት ስለመፈፀሙ ፍርድ ቤቱን የሚያጠግብ ማስረጃ ሲቀርብ ስለመሆኑና ማስረጃው አጥጋቢ ካልሆነ ብቻ ፍ/ቤት እቃውን (ማጓጓዢውን) እንዳይወረስ በማድረግ ተገቢውን ቀረጥና ታክስ እንዲከፈል ሊያዝ የሚገባው ስለመሆኑ፣ አዋጅ ቁ.622/2001 አንቀፅ 104 (3) (ሀ), 104 (3) (ለ) ቅ፤ 13 መ.ቁ 64115
 
2.    ከጉምሩክ ሕግና አፈፃፀም ጋር በተያያዘ በኮንትሮየባንድ ወንጀል ተጠርጥሮ በጉምሩክ ተቋም በቁጥጥር ሥር እንዲውል የተደረገ የንግድ ተሽከርካሪን አስመልክቶ ለንብረቱ ባለቤት የተቋረጠ ጥቅም (ገቢ) እንዲከፈል ሲወሰን የካሣውን መጠን ለመወሰን የተሽከርካሪውን ዓመታዊ የተጣራ ገቢ በተመለከተ ባለንብረቱ ለሚመለከተው የመንግስት አካል በሕጉ አግባብ ያሳወቀውን የገቢ መጠን ከሌሎች አግባብነት ካላቸው ማስረጃዎች ጋር በማገናዘብና መሠረት በማድረግ ሊወሰን የሚገባ ስለመሆኑ፣ በአንድ የመንግስት ባለስልጣን ተረጋግጦ የተሰጠ የሰነድ ማስረጃ በሕጉ መሠረት ተቃውሞ ቀርቦበት ዋጋ የሌለው ስለመሆኑ ካልተረጋገጠ በቀር ማስረጃው በማስረጃነት ዋጋ ሣይሰጠው ሊታለፍ የሚችልበት አግባብ የሌለ ስለመሆኑ፣ የፍ/ብ/ህ/ቁ. 2010, 2011, 2090, 2091, 2141, 2152, 2153 የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ. 136, 138, 180 (1) ቅ፤ 15 መ.ቁ 896340
 
3.    ፍ/ቤቶች በጉምሩክ አዋጅ ቁጥር 859/2006 አንቀጽ 155 (3) እና በፌደራል የታክስ አስተዳደር አዋጅ ቁጥር 983/2008 አንቀጽ 57 (4) መሰረት ከግብር ይግባኝ ሰሚ ጉባኤ የቀረበላቸዉን ጉዳይ የሕግ ስህተት ካልሆነ በቀር ፍሬ ነገር በማስረጃ አጣርቶ ድምዳሜ ላይ ለመድረስ ስልጣን የሌላቸዉ ስለመሆኑ፣ ቅ፤ 25 መ.ቁ 187882
 
4.    የቲ.ኦቲ /ተርን ኦቨር ታክስ/ ተመዜጋቢ የሆነ ሰው በሕግ ፊት እንደ መረጃ /ማስረጃ / ሊያቀርብባቸው የሚገቡ ደረሰኞች ከቫት በተቀበለው የቲ.ኦ.ቲ ደረሰኝ መሆን ያለበት ስለመሆኑ፣ ታክስ የቲ.ኦቲ አዋጅ ቁጥር 285/194 አንቀጽ 21/ ቅ፤ 19 መ.ቁ 95941
 
5.    ከጉምሩክ ወንጀል ጋር በተያያዘ ተከሳሽ በወንጀሉ ጥፋተኛ ባይባልም ንብረቱ የሚወረሰው ስለድርጊቱ አፈፃፀም ሁኔታ የሚያስረዳ አጥጋቢ ማስረጃ መቅረቡን ፍርድ ቤት አሳማኝ ሆኖ ስያገኘው ስለመሆኑ፣አዋጅ ቁጥር 622/2001 አንቀፅ 104 እና አዋጅ 1ጥር 859/2006 ቅ፤ 20 መ.ቁ 108550
 
6.    ከተገኘ ገቢ የሚከፈል ግብርንና የተሰበሰበን ተጨማሪ እሴት ታክስ ክፍያ ደረሰኞች ሐሰተኛ መሆናቸው ብቻ አንድን ተከሳሽ ጥፊተኛ ሊያስብለው የማይችልና ሐሰተኛ ደረሰኝ ናቸው የተባሉት ደረሰኞች አፈጣጠርና ለገቢ ሰብሣቢው መስሪያቤት አቀራረብ ሂደት ላይ የተከሳሹን ድርሻና በሕግ የተጣለበት ግዴታ ከወንጀል ሕግ መሰረታዊ መርህና የወንጀል ማስረጃ ምዘና መርህን በተከተለ መንገድ ሊመረመር የሚገባው ስለመሆኑ፣ከወንጀል ሕግ አንቀፅ 23 (1) የተጨማሪ እሴት ታክስ አዋጅ ቁጥር 285/94 አንቀፅ 22፣ 49፣ 50 (1)ቅ፤ 24 መ.ቁ 18195
 
7.    በአንድ የመንግስት ባለስልጣን ተረጋግጦ የተሰጠ የሰነድ ማስረጃ በሕጉ መሠረት ተቃውሞ ቀርቦበት ዋጋ የሌለው ስለመሆኑ ካልተረጋገጠ በቀር ማስረጃው በማስረጃነት ዋጋ ሣይሰጠው ሊታለፍ የሚችልበት አግባብ የሌለ ስለመሆኑ፣ የፍ/ብ/ህ/ቁ. 2010, 2011, 2090, 2091, 2141, 2152, 2153 የፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ. 136, 138, 180 (1) ቅ፤ 15 መ.ቁ 89640
 
8.    የገጠር መሬት ባለይዝታነትን በማረጋገጥ የተሰጠ የምስክር ወረቀት የመጨረሻና የማይስተባበል ማስረጃ ነው ለማለት የማይቻል ስለመሆኑ፣ የአማራ ብ/ክ/መ/አዋጅ ቁ.133/99 አንቀፅ 24 (4) ደንብ ቁ. 51/99 አንቀፅ 20 (4) ቅ፤ 13 መ.ቁ 61821
 
የንብረት ጉዳዮች
 
1.    የማይንቀሳቀስ ንብረት ባለቤትነት ማረጋገጫ ደብተር አጠራጣሪነቱ በታወቀ ጊዜ ከሚመለከተው አካል ተገቢውን ማብራሪያና ማስረጃ ሳይጠየቅ የሚሰጥ ውሣኔ ተገቢነት የሌለው ስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ህ/ቁ.1196 (1) ቅ፤ 5 መ.ቁ 27548
 
2.    የማይንቀሳቀስ ንብረት ባለሀብትነት ጋር በተያያዘ የሚመለከተው የአስተዳዳር አካል አንዴ የሰጠውን የባለሀብትነት ማረጋገጫ ደብተር (የምስክር ወረቀት) በሌላ ጊዛ የሰረዘው እንደሆነ ይኼው ተግባር በፍ/ቤት ክስ ሊቀርብበት የማይችል ወይም የማይስተናገድ ነው ለማለት የማይቻል ስለመሆኑ፣ የአስተዳደር አካል ህጋዊ ምክንያት ሣይኖረው በአንድ ወቅት የሰጠውን የባለቤትነት ደብተር ከሰረዘ ይኸው አካሄድ ህጋዊ አይደለም የሚለው ወገን በፍ/ቤት መብቱን ለማስከበር ክስ ሊያቀርብና ፍ/ቤቱም ጉዳዩን በማስረጃ አጣርቶ ውሣኔ ሊሰጥ የሚገባ ስለመሆኑ፣ የፍ/ብ/ህ/ቁ 1195,1196 ቅ፤ 13 መ.ቁ 27548
 
3.    አንድ ሰው ለሌላ ሰው ለማስተላለፍ የሚችለው በሕግ ጥበቃ የሚደረግለትንና ያለውን መብት እንጂ የሌላውን መብት ስላለመሆኑ፣ በሕግ ጥበቃ የሚደረግለት መብት ሣይኖር በስሙ የተመዘገበ የማይንቀሳቀስ ንብረት ባለቤትነት የምስክር ወረቅተ ከያዘ ሰው ንብረቱን በመንደር ውል የገዛ ገዥ ተገቢውን ማጣራት በማድረግና፣ በጥንቃቄ፣ የገዚና የቅን ልቦና ያለው ነው ለማለት የማይቻል ስለመሆኑ፣ የማይንቀሳቀስ ንብረትን በተመለከተ የተሰጠ የባለቤትነት ማረጋገጫ ምስክር ወረቀት ደንብና አሰራርን መሠረት ያላደረገ እንዲሁም ከስልጣን ውጪ የተሰጠና በሕግ ፊት የማይፀና ስለመሆኑ በማናቸውም ማስረጃ ለማረጋገጥ የተቻለ እንደሆነ በተሰጠው የምስክር ወረቀት የተፈጠረውን የሕጉን የህሊና ግምት ማፍረስ የሚቻል ስለመሆኑ፣ የፍ/ብ/ህ/ቁ. 1195, 1196, 2884, 2882-2884 የኢ.ፌ.ዴ.ሪ ህገ መንግስት አንቀጽ 40 (1) (2) ቅ፤ 15 መ.ቁ 88084
 
4.    በፍ/ብ/ሕግ ቁጥር 1195 (1) መሰረት የማይንቀሳቀስ ንብረት ባለሃብትነት ምስክር ወረቀት በማወቅ በአስተዳደር ክፍል የተሰጠው ሰው ባለሃብት እንደሆነ የተወሰደውን የሕግ ግምት ማስተባበል የሚቻለው ማስረጃው የተገኘው ከሕግ አግባብ ውጭ በሆነ ሁኔታ መሆኑን በማስረዳት እንደሆነ በፍ/ብ/ህ/ቁጥር 1196 በተደነገገበት ሁኔታ የሰው ምስክር በመስማትና ቦታው ድረስ በመሄድ የችልት ምልክታ በማድረግ የሚሰጥ ውሳኔ የምስክር ወረቀት በተሰጠበት ንብረት ላይ ባለሃብትነትን የማይለውጥ ስለመሆኑ፣ ቅ፤ 25 መ.ቁ 183001
 
5.    የገጠር መሬት ባለይዞታነትን በማረጋገጥ የተሰጠ የምስክር ወረቀት የመጨረሻና የማይስተባበል ማስረጃ ነው ለማለት የማይቻል ስለመሆኑ፣ የአማራ ብ/ክ/መ/አዋጅ ቁ.133/99 አንቀፅ 24 (4) ደንብ ቁ. 51/99 አንቀፅ 20 (4) ቅ፤ 13 መ.ቁ 69821
 
6.    በትግራይ ክልል በገጠር መሬት ላይ የሚደረግ ልውውጥ ሕጋዊ ነው የሚባለው በውልና ማስረጃ ፀድቆ የወረዳው የመሬት ዴስክ አውቆ በቅጽ ተሞልቶ የተለዋወጡ ከሆነ ብቻ ስለመሆኑ፣የትግራይ የመሬት አዋጅ ቁጥር 239/06 እና ደንብ ቁጥር 48/2000 ቅ፤ 20 መ.ቁ 106436
 
7.    የማይንቀሳቀስ ንብረት ሽያጭ ውል በቅን ልቦና የተደረገ ነው በሚል ምክንያት ብቻ በሕግ ጥበቃ ሊደረግለት የማይችል ስለመሆኑ፣ በሕግ ፊት በማይፀና ሁኔታ የማይንቀሳቀስ ንብረት ባለቤትነት የምስክር ወረቀት የያዘ ሰው ይህንኑ ንብረት ለሌላ ሰው ለማስተላለፍ በውልና ማስረጃ ጽ/ቤት የሚያደርገው የሽያጭ ውል ህጋዊ ነው ሊባል የማይቻል ስለመሆኑ፣ የማይንቀሳቀስ ንብረትን በሽያጭ ለ3ኛ ወገን ለማስተላለፍ መብት ከሌለው ሰው እያወቀ የሽያጭ ውል የፈፀመ ገዥ በቅን ልቦና የተደረገ ነው በሚል የሕግ ጥበቃ የሚደረግበት ምክንያት የሌለ ስለመሆኑ፣ የፍ/ብ/ህ/ቁ. 1195, 1196, 2882-2884 ቅ፤ 11 መ.ቁ 60720
 
8.    ተወርሰዋል ተብለው በመንግስታዊና ህዜባዊ ተቋማት ቁጥጥር ሥር ያሉ ቤቶች ጋር በተያያ዗ ይመለሱልኝ በሚል የሚቀርቡ አቤቱታዎችን መሠረት በማድረግ ፍ/ቤቶች መወረስና አለመውረስን በተመለከተ ማስረጃዎችን መርምሮ ውሣኔ ለመስጠት ስልጣን ያልተሰጣቸው ስለመሆኑ፣አዋጅ ቁ. 47/67 አዋጅ ቁ.110/87 ቅ፤ 5 መ.ቁ 31682
 
9.    አንድ ቤት በአዋጅ 47/67 መሰረት ከተወረሰ በኋላ የተወረሱ ቤቶችን ለመመለስ በወቅቱ ስልጣን የነበረዉ የከተማ ልማትና ቤት ሚኒስቴር ቤቱ እንዲመለስ የወሰነው ዉሳኔ መኖሩን የሚያሳይ ማስረጃ ባልቀረበበት ሁኔታ ምትክ ቤት እንዲሰጥ መወሰኑ ብቻ የተወረሰ ቤት ይመለስ ማለት ስላለመሆኑ፣ ቅ፤ 24 መ.ቁ 165314
 
ከውል ውጭ የሚመጣ ሃላፊነት
 
1.     ሁለት የሞተር ተሽከርካሪዎች ሲጋጩ እያንዳንዱ ተሽከርካሪ በየራሱ አንዱ ከአንዱ ላይ ጉዳት እንዳደረሱ የሚቆጠረውና የእያንዳንዱ መኪና ባለሀብት ለአደጋው ኃላፊ የሚሆነው አደጋው የደረሠው ከአንደኛው መኪና አሽከርካሪ ስህተት መሆኑ በማስረጃ ያልተረጋገጠ እንደሆነ ብቻ ስለመሆኑ፣የፍ/ሕ/ቁ 2084 ቅ፤ 17 መ.ቁ 95267
 
2.    በህክምና ጉድለት ሀላፊነት ሊከተል የሚችልበትና ካሣ የሚከፈልበት አግባብ፣ የጉዳት ካሣን ለመወሰን የጉዳቱን ልክ በማስረጃ ለማረጋገጥ አዳጋች ሲሆን በርትዕ ለመወሰን የሚቻል ስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ህ/ቁ. 2090, 2102 ቅ፤ 11 መ.ቁ 64590
 
3.    በኤሌክትሪክ መስመር ምክንያት ከደረሰ የቃጠሎ አደጋ ጋር በተገናኘ ፍ/ቤቶች የጉዳት ኃላፊነትንና ካሣን ለመወሰን፣ ጉዳቱ በምን ምክንያትና ሁኔታ እንደደረሰ፣ መብራት ሀይል ጥፋት ሳይኖር ኃላፊ ሊያደርጉ የሚችሉ አደገኛ ሁኔታዎችን ስለመፍጠሩ ወይም በሥራው ሊያደርግ የሚገባውን ጥንቃቄ አለማድረጉ ወዘተ ተገቢነት ባላቸው ማስረጃዎች ማንጠር ያለባቸው ስለመሆኑ፣የፍ/ብ/ህ/ቁ 2028, 2066, 2069, 2027 በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ. 246, 247, 259 ቅ፤ 13 መ.ቁ 63231
 
          
 
          በወንጀልና የወንጀል ስነ-ስርዓት
 
1.     በወንጀል ጉዳይ የክስ ሂደት የዐቃቤ ሕግ ማስረጃ ከነሙሉ ይዘቱ ሊመዘን የሚገባ ስለመሆኑ፣ ቅ፤ 9 መ.ቁ 35697
 
2.    ከወንጀል ጉዳይ ጋር በተያያዘ ተከራካሪ ወገኖች የማስረዳት ሸክማቸውን ተወጥተዋል ለማለት የሚቻልበት አግባብ፣ በፍርድ ቤት ፊት ቃለ-መሃላ በመፈፀም የተሰጠ የምስክር ቃል እውነት ነው በሚል የሚወሰደው ግምት ሊፈርስ የሚችል ስለመሆኑ፣የወ/መ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 111 ቅ፤ 10 መ.ቁ 51706
 
3.    ምንጩ ያልታወቀ ንብረትና ገንዘብ ይዞ በመገኘት ወንጀል አንድ ሰው ተጠያቂ የሚሆነው የምዝገባ ሥርዓት የተዘረጋ እንደሆነ ብቻ ነው ለማለት የሚያስችል የሕግ አግባብ ስላለመኖሩ፣የወ/ህ/ቁ 419 ቅ፤ 13 መ.ቁ 67411
 
4.    በወንጀል ጉዳይ የተከሰሰን ሰው የወንጀል ድርጊቱን ስለመፈፀሙ ለማስረዳት መቅረብ የሚገባው የማስረጃ አይነት ለጉዳዩ ቀጥተኛ ተዚማጅነት ያላቸው ፍሬ ነገሮች ለማስረዳት የሚችልና ድርጊቱ ሲፈፀም አይቻለሁ ወይም/እና ሰምቻለሁ የሚል ቀጥተኛ ማስረጃ ብቻ ነው ለማለት የሚያስችል የሕግ መሠረት የሌለ ስለመሆኑ፣ የወ/መ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 137፣ 141፣ 149 ቅ፤ 13 መ.ቁ 75922
 
5.    አንድ የወንጀል ድርጊትን ማስረዳት ጋር በተያያZ የአካባቢ ሁኔታ ማስረጃ (circumstantial evidence) በይዘቱ አንድ ክስተት ከመፈጠሩ በፊት፣ ክስተቱ ሲፈጠር ወይም ድርጊቱ ሲፈፀምና ክስተቱ ከተፈጠረ ወይም ድርጊቱ ከተፈፀመ በኋላ ያሉትን አካባቢያዊ ሁኔታዎች የሚያሣይና የሚገልጽ በመሆኑ ህጋዊ ተቀባይነት ያለው ስለመሆኑ፣ የወ/መ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 137 (1) ቅ፤ 13 መ.ቁ 75980
 
6.    የኣካባቢ ሁኔታ ማስረጃ የኣስረጅነት ብቃት ያለው ተማኝት ያለው ማስረጃ ተደርጎ እንዲወሰድ ሚዚን ላይ ሊቀመጥ ስለሚገባቸው ነገሮች፣ ቅ፤ 19 መ.ቁ 10944
 
7.    አንድ የትራፊክ ባለሙያ የሚሰጠው ሙያዊ አስተያየት የማስረጃ ዋጋ የማይሰጠው አስተያየቱ ተገቢውን የሙያ ደንብ ተከትሎ ያልተሰጠና ያልቀረበ፣ በጊዜውና በቦታው ከነበሩት የአይን ምስክሮች ቃል ጋር ተነፃፅሮ ሲታይ በመሰረታዊ ነጥቦች ላይ ልዩነት ያለበት መሆኑ ሲረጋገጥ እንጂ በጭፍጫፊ ነጥቦች ላይ ልዩነት ተከስቷል ተብሎ ሊሆን እንደማይገባ፣ የልዩ አዋቂዎች ምስክሮች ቃላቸውን ገለልተኛ ሆነው መስጠት እንደ አለባቸውና ቃላቸው ያለበቂ ምክንያት ልዩ አዋቂ ያልሆኑ ሰዎች በሚሰጡት የምስክሮች ቃል ውድቅ መሆን የሌለበት መሆኑን ተቀባይነት ያላቸው የማስረጃ ሕግ ደንቦች የሚያስገነዜቡ ስለመሆኑ፣ የወ/መ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 141፣ 142፣ 194 የወንጀል ሕግ ቁጥር 24፣ 59፣ 239 (2)፣ 57፣ 543 (2)ቅ፤ 17 መ.ቁ 92141
 
8.    አንድ ተጠርጣሪ ወይም ተከሳሽ በምርመራ ሒደትም ሆነ ክሱን ለሚሠማው ፍ/ቤት የሚሠጠው የእምነት ቃል ውጤት በራሱ በቃል ሠጪው ላይ ተወስኖ የሚቀር ከመሆኑ ውጪ ወንጀሉን አልፈፀምኩም ብሎ በሚከራከር ሌላ ተከሣሽ ላይ ህጋዊ ውጤት ሊያስከትል የማይችል ስለመሆኑ፣ የወ/መ/ስ/ስ/ህ/ቁ 27፣ 35 እና 134 ቅ፤ 17 መ.ቁ 96310
 
9.    አንድ በወንጀል የተከሰሰ ተከሳሽ መጥሪያ ባስመዘገበው የመኖሪያ አድራሻ እንደደረሰው ሳይደረግ ወይም በዙሁ አድራሻ ተፈልጎ ሊገኝ አለመቻለ ሳይረጋገጥ መጥሪያ በጋዜጣ እንዱወጣ አድርጎ ጉዳዩን በሌለበት ማየት የስነ ስርዓት ሕጉን ያልተከተለ ስለመሆኑ፣ በወንጀል ጉዳይ የተከሰሱ ሰዎች የቀረበባቸውን ማንኛውም ማስረጃ የመመልከት፣ የቀረበባቸውን ምስክሮች የመለየት፣ ለመከልከል የሚያስችላቸውን ማስረጃ የማቅረብ ወይም የማስቀረብ እንዱሁም ምስክሮቻቸው ቀርበው እንዲሰሙላቸው የመጠየቅ መብት ያላቸው ስለመሆኑ፣ የኢፌድሪ ህገ-መንግስት አንቀፅ 20/4/ የወ/መ/ሥ/ሥ/አንቀፅ 199/ሀ/፣ 123፣ 202/3/ ቅ፤ 18 መ.ቁ 104220
 
10.   በወንጀል የተከሰሰ ሰው የግል ተበዳይን በመከላከያ ምስክርነት ያቀረበና የግል ተበዳይም ድርጊቱ ያለመፈፀሙን በመግለጽ የምስክርነት ቃል የሰጠ ከሆነ ዓ/ሕግ የግል ተበዳይ የምስክርነት ቃል በድለላ ወይም በጥቅም የተገኘ መሆኑን ለማረጋገጥ እስካልቻለ ድረስ ተከሳሽ ክሱን አላስተባበለም ሊባል የማይገባ ስለመሆኑ፣ የወ/መ/ሥ/ሥ/ሕግ/ ቁጥር 149 (2) ቅ፤ 22 መ.ቁ 1375455
 
11.     አንድ ምስክር በፖሊስ በወንጀል ምርመራ ወቅት የሚሰጠዉ ቃል እንደመደበኛዉ የዳኝነት አካል ወይም የዳኝነት ነክነት ወይም መሰል /quasi-judicial/ ተቋም ቃል መሃላ ፈጽሞ የሚሰጥ የምስክርነት ቃል ባለመሆኑ ምስክሩ በፖሊስ የምርመራ መዜገብ የሰጠው የምስክርነት ቃል ፍ/ቤት ቀርቦ በመለወጡ ምክንያት የሀሰት ቃል የትኛዉ እንደሆነ በትክክል በሌላ ማስረጃ ሳይረጋገጥ የምስክሩ ቃል መለያየት ብቻዉን በቂ ማስረጃ በማድረግ ምስክሩ በሀሰተኛ የምስክርነት ቃል መስጠት ወንጀል የሚጠየቅበት የሕግ መሰረት ስላለመኖሩ፣የወንጀል ሕግ አንቀጽ 453/2/ ቅ፤ 23 መ.ቁ 153228
 
12.   አንድ ድርጊት ከመፈፀሙ በፊት፣ ሲፈፀም ወይም ድርጊቱ ከተፈፀመ በኃላ ዐቃቤ ሕግ ስላቀረበው ክስ ማስረጃ ይሆነኛል በማለት በሕጉ አግባብ ያቀረበውን ማስረጃ በማስረጃነት ሊቀርብ የማይችልና ተቀባይነት የሌለው (Inadmissible evidence) ነው የሚል ግልፅ ክልከላ የሚያደርግ የሕግ ድንጋጌ በሌለበት የማስረጃው አስረጂነት ዋጋ ሳይታይና ሳይመዘን በደፈናው ማስረጃው ከተከሳሾች ጋር አብሮ ተከሳሽ የነበረ ነው፣ የተከሳሾችን የመከላከል መብት ይጎዳል በሚል ምክንያት ተቀባይነት የሌለው ነው በማለት ውድቅ ማድረግ የማስረጃ ተቀባይነት፣ አግባብነትና ምዘና መርህን፤ የክርክር አመራርና የዳኝነት አሰጣጥ ስርዓትን ያልተከተለ ስለመሆኑ፣ ወ/መ/ሕ/ሥ/ሥ/ቁ 108-122፣ የሙስና ወንጀልች አዋጅ ቁጥር 881/2007 አንቀጽ 8 እና የተሻሻለው የጸረ ሙስና ልዩ የሥነ ሥርዓትና የማስረጃ ሕግ አዋጅ ቁጥር 434/1997 እንደተሻሻለው አዋጅ ቁጥር 882/2007 አንቀጽ 41፣ 43 ቅ፤ 24 መ.ቁ 163947
 
13.   በወንጀል ጉዳይ የተሰጠ ውሣኔ በዙያው ጉዳይ በፍትሐብሔር ክርክሩ አግባብነትና ብቃት የሚኖረው በወንጀል ክሱ ተከሳሹ በወንጀል ፍ/ቤቱ ጥፋተኛ ተብሎ የተወሰነ ከሆነና ወደዙህ ድምዳሜ ለመድረስም በወንጀሉ ጉዳይ የተሰሙት ማስረጃዎች በፍ/ብሔሩ ጉዳይም ቀርበው የተሰሙ መሆን ያለባቸው ስለመሆኑ፣ በወንጀል ጉዳይ የቀረበ ማስረጃ ለፍትሐብሔር ጉዳይ አግባብነትና ብቃት የሚኖረው በሁለቱም ጉዳዩች የተሰሙት ማስረጃዎች አንድ አይነት ሲሆኑ ስለመሆኑ፣ በወንጀልና በፍ/ብሔር ጉዳይ የተሰሙት ማስረጃዎች የተለያዩ ከሆነ እና በወንጀል ጉዳይ ክስ የቀረበበት ነጥብም ከፍ/ብሔሩ ክስ ጋር ግንኙነት የሌለው ከሆነ በወንጀል ክስ ተጠያቂ መሆን ሁልጊዛ በፍ/ብሔር ክስ ኃላፊነትን የሚያስከትል ነው ለማለት የማይቻል ስለመሆኑ፣ የፍ/ብ/ህ/ቁ 2149 የወንጀል ሕግ ቁጥር 702 (2) ቅ፤ 13 መ.ቁ 46386
 
14.  አንድ ሠው በፍ/ብሔር ጉዳይ ተከስሶ ኃላፊነት የለበትም ተብሎ የመጨረሻ ፍርድ ከተሰጠ በኋላ በተመሳሳይ ማስረጃ በወንጀል ጉዳይ ተከስሶ ተጠያቂ ነው (ኃላፊነት አለበት) ለማለት የሚያስችል የሕግ አግባብ ስላለመኖሩ፣የፍ/ብ/ህ/ቁ 2149 የወ/መ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 141 ቅ፤ 15 መ.ቁ 78470
 
15.   ክስ ወደ ሌላ ሥፍራ ይዛወርልኝ አቤቱታን ጨምሮ ተከራካሪ ወገኖች ዳኞች እና የፍርድ ቤት አመራሮች በነፃነት እና ያለ አድልዎ የመዳኘት ግዴታቸውን አልተወጡም በማለት የሚያቀርቡት ማናቸውም አቤቱታ ሕጋዊ መሠረት ያለው እና በተጨባጭ ማስረጃ ተረጋግጦ ሊቀርብ የሚገባ ስለመሆኑ፣ የኢ.ፌ.ድ.ሪ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 78 እና 79፣ የወ/መ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 106፣ የወንጀለኛ መቅጫ ሕግ ሥነ ሥርዓትን እና የፍትሐብሔር ሥነ ሥርዓት ሕግን ለማሻሻል የወጣ አዋጅ ቁጥር 84/1968፤ ቅ፤ 25 መ.ቁ 189472
 
16.  በወንጀል ጉዳይ ጥፋተኛ የተባለ ሠው በቅጣት ማቅለያነት እንዲያዝለት ያቀረበውን ምክንያት በማስረጃ ማስደገፍ እንዲችል በቂ ጊዛ ባልተሠጠበት ሁኔታ በማስረጃ የተደገፈ አይደለም በሚል የማቅለያ ምክንያቱን ውድቅ በማድረግ የሚሠጥ የቅጣት ውሣኔ በወንጀል ሕጉ እና በቅጣት አወሳሠን መመሪያው ሥለ ቅጣት አወሣሠን የተቀመጡትን ድንጋጌዎች መሠረት ያደረገ ነው ለማለት የሚቻል ስላለመሆኑ፣የወ/መ/ሥ/ሥርዓት 149/3//4/
 
17.   የሰበር ችሎት ፍሬ ጉዳይ የማጣራት ማስረጃ የመመዘንና የመመርመር ስልጣን የሌለው ቢሆንም በሥር ፍ/ቤቶች ወይም የዳኝነት ስልጣን የተሰጣቸው ሌሎች አካላት መሰረታዊ የሆነ የዳኝነት አካሄድ ስርዓትን ሳይከተሉ፣ መመስረት የሚገባቸውን ጭብጥ ሳይመሰርቱና ጭብጡን የማስረዳት ግዴታ (Buden of proof) ያለበት ተከራካሪ ወገን የማስረዳት ግዴታውን በአግባቡ እንዲወጣ ሳያደርጉና መጣራት ያለበትን (የሚገባውን) ፍሬ ጉዳይ ሳያጣሩ የሰጡትን ውሣኔ በሰበር አይቶ ለማረም ስልጣን ያለው ስለመሆኑ፣በወ/ህ/አ 419 ቅ፤ 13 መ.ቁ 63014
 
18.  የማስረጃ ምዘና መሰረታዊ መርሆችን መሰረት ያላደረገ ውሳኔ መሰረታዊ የሕግ ስህተት ያለበት ስለመሆኑ፣ ቅ፤ 17 መ.ቁ 89676
 
19.  በአንድ በቀረበ ክርክር ላይ የተሰጠው ውሣኔ የቀረቡትን ማስረጃዎች ይዘት ወይም በፍሬ ነገር ደረጃ የተረጋገጠውን ነጥብ ከሕጉ ጋር በአግባቡ ተዚምዶ አልታየም በሚል የሚቀርብ አቤቱታ የሕግ ነጥብ /ክርክር/ እንጂ የማስረጃ ምዘና ጉዳይ ነው ተብሎ በሰበር ችሎት ሊስተናገድ የሚችል አይደለም ለማለት የማይቻል ስለመሆኑ፣ የሰበር ችሎት በሥር ፍ/ቤቶች የቀረበን ማስረጃ ክብደትና ተዓማኒነት ለመመርመር በሕግ ስልጣን ያልተሰጠው ስለመሆኑ ቅ፤ 11 መ.ቁ 44804
 
20. አንድ በወንጀል ተጠርጥሮ የተከሰሰ ሰው ቅጣት በሚያከብድ የሕግ ድንጋጌ ስለተከሰስኩ ክሱ ይሻሻልልኝ በማለት ተቃውሞ ካቀረበ ማስረጃ ከተሰማ በኋላ ፍ/ቤቱ የሚወስነው እንጂ ከጅምሩ ማስረጃ ሳይሰማ አቋም የሚወሰድበት እና ክሱ ይሻሻል ተብሎ የሚታዘዝ ስላለመሆኑ፣ ቅ፤ 17 መ.ቁ 103452
 
21.   የወንጀል ሕግ አንቀጽ 23/2 ድንጋጌ እና የሙስና ወንጀሎች አዋጅ ቁጥር 881/2007 መሰረት ዓቃቤ ሕግ መደበኛውን የወንጀል ሕግ ወይም ወንጀል መፈጸሙን ለማስረዳት ልዩ መስፈርትን የማያስቀምጡ ልዩ ሕጎችን መሠረት በማድረግ ክስ ሲያቀርብ በወንጀል ሕግ አንቀጽ 23/2 መሠረት የአንድ ተከሳሽን የሀሳብ ክፍል እንዲያረጋግጥ የተጣለበት የማስረዳት ሸክም ለሙስና ወንጀሎች በተመሳሳይ ተፈጻሚ የማይሆን ስለመሆኑ እና በሙስና ወንጀሎች አዋጅ በተደነገገው መሠረት ግዙፋዊ ፍሬ-ነገር መፈጸሙ በተረጋገጠ ጊዜ ተከሳሹ በድንጋጌው የተመለከተውን ግዘ7ፋዊ ፍሬ-ነገር ለመፈጸም የነበረውን የሀሳብ ክፍል ተቃራኒ ማስረጃ በማቅረብ እንዲያስተባብል የማስረዳት ሸክሙ ወደ ተከሳሹ የሚዚወር ስለመሆኑ፣ የወ/ህ/አ 23/2/ የሙስና ወንጀሎች አዋጅ ቁጥር 881/2007 አንቀጽ 3፣ አንቀጽ 13/3 እና 13/1-ሐ/ ቅ፤ 24 መ.ቁ 162738
 
22.  በሙስና ወንጀልች አዋጅ መሰረት በተመሰረት ክስ ተከሳሹ እንዲከላከል ብይን ተሰጥቶ ይህ ብይን የተሰጠበት ድንጋጌ አማራጭ ቅጣትን ያስቀመጠ ሆኖ በተሻሻለው የፀረ-ሙስና ልዩ የስነ ስርአትና የማስረጃ ሕግ (ማሻሻያ) አዋጅ ቁጥር 882/2007 አንቀጽ 3/1 ሁለተኛ ሀሳብ ላይ ከአራት አመት በላይ በሚል የተደነገገውን ቅጣት እንደ መነሻ ቅጣት በመውሰድ የቅጣት መነሻቸው አራት ዓመት የሆነ በጽኑ እሥራት የሚያስቀጡ ወንጀልችን የሚመለከት እንደሆነ አድርጎ በመውሰድ ዋስትናን መፍቀድ ተቀባይነት የሌለው ስለመሆኑ - የተሻሻለው የጸረ-ሙስና ልዩ የሥነ-ሥርዓት እና የማስረጃ ሕግ አዋጅ ቁጥር 434/97 አንቀጽ 4/1/ ተከሳሹ በፈፀመው የወንጀል ድርጊት ምክንያት የደረሰው የጉዳት መጠንን በተመለከተ አቃቤ ሕግ ክስ በመሰረተበት የሕግ አንቀጽ በተከሳሹ የወንጀል ድርጊት ምክንያት የደረሰውን የጉዳት መጠን አለመግለጹ ተከሳሽ በዋስትና ቢለቀቅ ዋስትናውን አክብሮ ሊቀርብ አይችልም የሚል ግምት በመውሰድ የዋስትና መብትን የማያስከለክል ስለመሆኑ፣ የወ/መ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 67 ቅ፤ 24 መ.ቁ 182050
 
23.  ከወንጀል ጉዳይ ጋር በተያያዘ ተከራካሪ ወገኖች የማስረዳት ሸክማቸውን ተወጥተዋል ለማለት የሚቻልበት አግባብ፣ በፍርድ ቤት ፊት ቃለ-መሃላ በመፈፀም የተሰጠ የምስክር ቃል እውነት ነው በሚል የሚወሰደው ግምት ሊፈርስ የሚችል ስለመሆኑ፣ የወ/መ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 111 ቅ፤ 10 መ.ቁ 51706
 
24. ተጨማሪ ማስረጃን ከመቀበል ጋር በተያያዘ በወንጀል ሕግ ቁጥር 143/2/ ሥር የተመለከተው ድንጋጌ ፍ/ቤቱ ለፍትህ አሰጣጥ ተገቢ ነው ብሎ ሲያመን ትዕዛዝ ሊሰጥበት የሚችል ስለመሆኑ በፈቃጅነት (permissive) የተቀመጠ እንጂ አስገዳጅ የሕግ ድንጋጌ ስላለመሆኑ፣ የወንጀል ሕግ ቁ 143/2/ ቅ፤ 12 መ.ቁ 66767
 
25. በኤግዚቢትነት በፖሊስ ከተያዘ ንብረቶች ጋር በተገናኘ የንብረቶቹ ባለቤት ነኝ የሚል ወገን ንብረቱ ይመለስለት ዘንድ በፖሊስ ጽ/ቤቱ ላይ የሚያቀርበው ክስ በተገቢው ማስረጃ ተጣርቶ እልባት ሊሰጠው የሚገባ ስለመሆኑ፣ ቅ፤ 13 መ.ቁ 62504
 
26. ከአንድ በላይ ሰዎች በወንጀል ተሳታፊ በሚሆኑበት ጊዜ ለወንጀሉ ድርጊት ኃላፊ ናቸው የተባሉት ወንጀለኞች የእያንዳንዳቸውን ተሳትፎ ሕጉ ባስቀመጠው የማስረጃ መለኪያ መሰረት መለየት ያለበት ስለመሆኑ፣የወ/መ/ስ/ስ/ህ/ቁ 141 የወ/ህ/ቁ 40 ቅ፤ 17 መ.ቁ 97203
 
27.  በወንጀል ክርክር ሂደት ፍርድ ቤት በማስረጃ አቀራረብና ኣቀባበል ሂደቶች ውስጥ ሊኖረው (ሊያደርገው) ስለሚችለው ሚና፣ የወ/መ/ስ/ህ/ቁ 136 (4)፣ 137፣ 138፣ 143 (1)፣ 145፣ 194 ቅ፤ 19 መ.ቁ 111498
 
28. በወንጀል ጉዳይ ከአንድ በላይ ሰዎች የተከሰሱ እንደሆነ የእያንዳንዱ ተከሳሽ ሚና እና ተሳትፎ በደረጃው በበቂና አሳማሽ በሆነ በከሳኝ በኩል በሚቀርበው ማስረጃ ነጥሮ ሊወጣ የሚገባ ስለመሆኑ - የወ/ህ/ቁ 32 እና 40 የወ/መ/ስ/ስ/ህ/ቁ 141 ተያያዤነት የሎላቸው ፍሬ ነገሮች መሰረት ተደርጎና የአንድን ነገር መኖር ያለመኖር ሳይረጋገጽ ለኣካባቢ ማስረጃ ክብደት መስጠት ማስረጃው ኣይነት የምዘና መርህን መሰረት ያደረገ ነው ለማለት የሚችል ስላለመሆኑ፤ የወ/መ/ስ/ስ/ህ/ቁ 171/1/ ቅ፤ 19 መ.ቁ 113464
 
29. የወንጀል ጉዳዮችን በመጀመርያ ደረጃ ይሁን በይግባኝ ደረጃ የሚመለከተው ፍርድ ቤት ፍርድ በሚሰጥበት ጊዜ የማስረጃው አጭር መግለጫ፣ ማስረጃውን የተቀበለበትን እና ያልተቀበለበትን ምክንያቶች በፍርዱ ላይ መስፈር የሚገባው ስለመሆኑ፣ የወ/መ/ሥ/ሥ/ህ/ቁ 149 (1) ቅ፤ 20 መ.ቁ 113143
 
30. ከጉምሩክ ወንጀል ጋር በተያያዘ ተከሳሽ ተከሳሽ በወንጀሉ ጥፋተኛ ባይባልም ንብረቱ የሚወረሰው ስለድርጊቱ አፈፃፀም ሁኔታ የሚያስረዳ አጥጋቢ ማስረጃ መቅረቡን ፍርድ ቤት አሳማሽ ሆኖ ስያገኘው ስለመሆኑ፣ አዋጅ ቁጥር 622/2001 አንቀፅ 104 እና አዋጅ 1ጥር 859/2006 ቅ፤ 20 መ.ቁ 108550
 
31.   ምንጩ ያልታወቀ ንብረትና ገንዘብ በማከማቸት የሙስና ወንጀል ፈጽሟል ተብሎ ክስ የቀረበበት ተከሳሽ የማስረዳት ግዴታ ዐቃቤ ሕግ በክሱ ከገለፀውና በማስረጃ ካረጋገጠው ውጭ ተከሳሽ ሌላ ገቢ የሚያገኝበት ስራ ወይም የገቢ ምንጭ ያለው መሆኑን ብቻ ለፍርድ ቤቱ በማሳየት የሚወሰን ሳይሆን በዓቃቤ ሕግ ክስና ማስረጃ ከተረጋገጠው ገቢ ውጭ በእጁ እንደተገኘ የተረጋገጠው ገንዘብና ሀብት ትክክለኛ ምንጭ ምን አንደሆነ የማስረዳት ግዴታና ኃላፊነት ያለበት ስለመሆኑ፣ የወንጀል ሕግ አንቀጽ 419/1/ሀ/ እና /ለ/ ቅ፤ 22 መ.ቁ 137672
 
32.  አንድ ተከሳሽ በፖሊስ የሚሰጠው የእምነት ቃል በምርመራ ዓላማ ሲባል በምርመራ ጊዜ የተገኘ ማስረጃ በመሆኑ የቀረበውን ክስ ማስረዳት የሚችል ተቀባይነት ያለው ማስረጃ መሆን አለመሆኑ በፍርድ ቤት ሊመረመር እና ሊመዘን የሚገባው እንጂ ከወዲሁ ተቀባይነት አለው ተብል ድምዳሜ የሚወሰድበት ስላለመሆኑ፣ የወ/መ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 27/2/ ቅ፤ 23 መ.ቁ 152038
 
33. ከተገኘ ገቢ የሚከፈል ግብርንና የተሰበሰበን ተጨማሪ እሴት ታክስ ክፍያ ደረሰኞች ሐሰተኛ መሆናቸው ብቻ አንድን ተከሳሽ ጥፊተኛ ሊያስብለው የማይችልና ሐሰተኛ ደረሰኝ ናቸው የተባለት ደረሰኞች አፈጣጠርና ለገቢ ሰብሣቢው መስሪያቤት አቀራረብ ሂደት ላይ የተከሳሹን ድርሻና በሕግ የተጣለበት ግዴታ ከወንጀል ሕግ መሰረታዊ መርህና የወንጀል ማስረጃ ምዘና መርህን በተከተለ መንገድ ሊመረመር የሚገባው ስለመሆኑ፣ከወንጀል ሕግ አንቀፅ 23 (1) የተጨማሪ እሴት ታክስ አዋጅ ቁጥር 285/94 አንቀፅ 22፣ 49፣ 50 (1) ቅ፤ 24 መ.ቁ 181958
 
34. በወንጀል ሕግ አንቀጽ 539/1/ሀ መሰረት በሰው መግደል ወንጀል በተመሰረተ ክስ ላይ የግል ተበዳይ ህይወት በጠፋበት እና ወንጀል የአካል ጉዳት ማድረስ ስለመሆኑ በማስረጃ ባልተረጋገጠበት ሁኔታ የተከሳሾች የሀሳብ ክፍል ከባድ የአካል ጉዳት ለማድረስ ነው በሚል የክሱን የሕግ ድንጋጌ ወደ አንቀጽ 556/2/ሀ ዜቅ በማድረግ የሚሰጥ የቅጣት ውሳኔ ተቀባይነት የሌለው ስለመሆኑ፣ ቅ፤ 24 መ.ቁ 164030
 
35. አንድ ከባድ የአካል ጉዳት ማድረስ ወንጀል ፈፅመሃል ተብሎ የተከሰሰ ተከሳሽ ድርጊቱን ለመፈጸም የተጠቀመበት መሳሪያ የሌለ መሆኑ በማስረጃዎች በተረጋገጠበት ሁኔታ በከባድ የአካል ጉዳት ማድረስ ወንጀል ጥፊተኛ ሊባል የማይገባ ስለመሆኑ፣ የወ/ህ/ቁ 555፣ 556 (1) ቅ፤ 24 መ.ቁ 168166
 
36. በማስረጃ በተረጋገጠ የወንጀል ፍሬ ነገር መፈፀሙ የተረጋገጠው የወንጀል ተጠያቂነትን በሚያስከትለው የሕግ ድንጋጌ መሰረት የጥፋተኝነት እና የቅጣት ውሳኔ መሠጠት ያለበት ስለመሆኑ፣ የደቡብ ክልል መንግስት የገቢ ግብር አዋጅ ቁጥር 56/1995 አንቀጽ 98 (2) (ሀ) ቅ፤ 17 መ.ቁ 96607
 
37.  አንድ ተከሳሽ የመከላከያ ማስረጃ እንዲያቀርብ በሚል ፍ/ቤት በሚሰጠው ብይን ላይ ይግባኝ ለማቅረብ የሚያስችል የሕግ መሠረት የሌለ ስለመሆኑ፣ የሙስና ክስ ከሚመራበት ሥርዓት ጋር በተገናኘ ተከሳሽ የሆነ ተከራካሪ ወገን ይግባኝ ለማቅረብ ስለሚችልባቸው ህጋዊ ጉዳዮች፣ ለሰበር ችሎት የሚቀርቡ ማናቸውም ጉዳዮች የይግባኝ አቅራረብ ሥርዓትን ያጠናቀቁና የመጨረሻ ፍርድ የተሠጠባቸው መሆን የሚገባቸው ስለመሆኑ፣ አዋጀ ቁ 25/88 አንቀጽ 22 አዋጀ ቁ 434/97 አንቀጽ 36 (2) 40፣ 55 አዋጀ ቁ 236/93 ቅ፤ 13 መ.ቁ 74041
 
38. የሰበር ችሎት ፍሬ ጉዳይ የማጣራት ማስረጃ የመመዘንና የመመርመር ስልጣን የሌለው ቢሆንም በሥር ፍ/ቤቶች ወይም የዳኝነት ስልጣን የተሰጣቸው ሌሎች አካላት መሰረታዊ የሆነ የዳኝነት አካሄድ ስርዓትን ሳይከተሉ፣ መመስረት የሚገባቸውን ጭብጥ ሳይመሰርቱና ጭብጡን የማስረዳት ግዴታ (Buden of proof) ያለበት ተከራካሪ ወገን የማስረዳት ግዴታውን በአግባቡ እንዲወጣ ሳያደርጉና መጣራት ያለበትን (የሚገባውን) ፍሬ ጉዳይ ሳያጣሩ የሰጡትን ውሣኔ በሰበር አይቶ ለማረም ስልጣን ያለው ስለመሆኑ፣በወ/ህ/አ 419 ቅ፤ 13 መ.ቁ 63014
 
39. የሥራና ሠራተኛን ማገናኘት አዋጅ ቁ.632/2002 በመተላለፍ ሊኖር ስለሚችለው የወንጀል ተጠያቂነት፣ከቀረበ የወንጀል ክስ ጋር በተያያዘ የግል ተበዳይ የሆነ ሰው ቀርቦ ካልመሰከረ በስተቀር ክሱን ለማስረዳት የሚቀርቡ ሌሎች ማስረጃዎች ተከሳሹን ጥፋተኛ ለማለት ብቁ አይደሉም ሊባል የሚችልበት አግባብ የሌለ ስለመሆኑ፣አዋጅ ቁ. 632/2002 አንቀፅ 16 (1) (መ)፣ 18 (1) (ሀ)፣ 20 (2)፣ 40 (3)ቅ፤ 13 መ.ቁ 71184
  
የሚተላለፉ የገንዘብ ሰነዶች እና የባንክ ስራዎች
 
1.    በቼክ ላይ የተፃፈለትን ገንዘብ በሕጉ በተቀመጠው ጊዜ ክፍያ ያልጠየቀበት ሰው ወይም በይዞታው እያለ የታገደበት እንደሆነ ይህንኑ ቼክ እንደ ተራ ሰነድ በማስረጃነት በማቅረብ ያላግባብ የመበልፀግ ክስ ሊመሰርት የሚችል ስለመሆኑ፣የንግድ ሕግ ቁ. 799 ቅ፤ 12 መ.ቁ 40173
 
2.    አንድ ባንክ በአደራ የተቀበለውን የደንበኛውን ገንዘብ የመጠበቅ ሕጋዊ ግዴታ ያለበትና ከሕግ ውጪ የደንበኛውን ገንዘብ ወጪ እንዲሆን ያደረገ ሰው በባንኩ ገንዘብ ላይ ጉዳት ማድረሱ ከተረጋገጠ ደንበኛው ገንዘቡን ከባንኩ የማግኘት መብት በሕግ የተጠበቀለት በመሆኑ ባንኩ ደንበኛውን በመተካት ወይም በራሱ ስም ሆኖ የደንበኛውን ገንዘብ ባልተገባ ወይም በወንጀል ተግባር ወጪ አድርጎ ለግል ጥቅሙ ባዋለው ሰው ላይ ክስ ቢያቀርብ ባንኩ በቅድሚያ የደንበኛውን ገንዘብ ስለመክፈሉ ወይም በደንበኛው የባንክ አካውንት ገቢ ስለማድረጉ የሚያሳይ ማስረጃ አላቀረበም በሚል ክሱ ውድቅ የሚደረግበት የሕግ አግባብ የሌለ ስለመሆኑ፣ የንግድ ሕግ አንቀፅ 896-902፤ አዋጅ ቁጥር 592/2000 አንቀፅ 52 (1) ቅ፤ 23 መ.ቁ 158539
 
 
 
            የአሰሪ እና ሰራተኛ ጉዳይ፤
 
1.    የፌዴራል ከፍተኛ ፍ/ቤት የሠራተኛ ጉዳይ ወሣኝ ቦርድ የወሰነውን ጉዳይ በይግባኝ ሲያይ የሕግ ስህተት መኖሩን እና አለመኖሩን ከማረጋገጥ ባለፈ የፍሬ ጉዳይ እና የማስረጃ ምዘናን በተመለከተ የማየት እና የማረም ስልጣን የሌለው ስለመሆኑ፣ አንድ አሠሪ የሠራተኛ ቅነሳ በሚል ምክንያት ሠራተኞችን ከሥራ ሲያሰናብት በአዋጁ የሠራተኛን ቅነሳ በተመለከተ የተቀመጡትን ድንጋጌዎች መሠረት ማድረግ ያለበት ስለመሆኑ፤ አዋጅ ቁጥር 377/96 አንቀጽ 28 (2) (ሐ) ፣29፣140 ቅ፤ 17 መ.ቁ 102512
 
2.    የውክልና ስልጣን ማስረጃ በወካይና በተወካይ መካከል የቅጥር ውል ስለመኖሩ የሚያስረዳ ስላለመሆኑ፣ (ጉዳዩ ከጥብቅና አገልግሎት የተያያዘ የስራ ሰንብት ክርክር ነው)ቅ፤ 6 መ.ቁ 29866
 
3.    ከስራ ተሰናበትኩ በማለት አቤቱታ የሚያቀርብ ሠራተኛ በእርግጥም ስለመሰናበቱ አግባብነት ያላቸውን ማስረጃዎች በማቅረብ የማስረዳት ግዴታ ያለበት ስለመሆኑ ቅ፤ 11 መ.ቁ 57541
 
4.    የወንጀል ድርጊት ፈጽሟል በሚል በመጠርጠሩ የተነሳ ከሥራ ታግዶ የነበረና በኋላም የተሰናበት ሠራተኛ በወንጀል ተከስሶ ጥፋተኛ መሆኑ ተረጋግጦ የተሰጠ የፍ/ቤት ውሣኔ ያልቀረበ በመሆኑ ብቻ ስንብቱ ህገ ወጥ ነው ለማለት የማይቻል ስለመሆኑና ጉዳዩን በማስተናገድ ላይ የሚገኝ ፍ/ቤት የሠራተኛውን ስንብት አግባብነት ለመወሰን ማናቸውንም ማስረጃ አስቀርቦ በመመልከት ለጉዳዩ እልባት መስጠት ያለበት ስለመሆኑ፣ቅ፤ 11 መ.ቁ 59906
 
5.    በየመስሪያ ቤቱ የሚቋቋሙ የዲሲፕሊን ኮሚቴዎች በሕግ አግባብ የሚቋቋሙና የሰራተኛው ጥቅም ያለአግባብ እንዳይጎዳ ተገቢው መጣራት ተደርጎ እርምጃ እንዲወሰድ እገዛ የሚያደርጉ ናቸው ተብሎ የሚታመን ስለሆነ የዲሲፕሊን ኮሚቴ ውሳኔ ዋጋ ሊያጣ የሚገባው ተገቢው ማስረጃ ቀርቦ ህጋዊ ያለመሆኑ ሲረጋገጥ ብቻ ስለመሆኑ፣ አዋጅ ቁጥር 377/96 አንቀፅ 27 ንዑስ አንቀፅ 1/ሸ/ እና አንቀፅ 12/2/ (7)፤ ቅ፤ 18 መ.ቁ 15834
 
6.    አንድ ሰራተኛ ለአሠሪው በሥራ ክርክር ምክንያት ያወጣውን ወጭና ኪሳራ የመክፈል ግዴታ የሚጣልበት በክርክሩ ተረች በመሆኑ ምክንያት ብቻ ሳይሆን ሠራተኛው በአሠሪው ላይ ያቀረበው ክስ ሀሰተኛና በተጭበረበረ ማስረጃ ላይ የተመሰረተ ሆኖ ሲገኝ ብቻ ስለመሆኑ፣የፍ/ሥ/ስ/ህ/ቁ 463 ፣465 (1) አዋጅ ቁጥር 377/96 አንቀጽ 161 (ጉዳዩ የስራ ስንብት ክርክር ሆኑ የጠበቃ አበል ወጪና ኪሳራ የሚመለከት ነው)ቅ፤ 18 መ.ቁ 10955
 
7.    የዝውውር ውሳኔን ተከትሎ ሰራተኛው ለአምስት የሰራ ቀናት የሰራ ቦታ ላይ አልተገኘም በማለት የማሰናበት እርምጃ ተገቢነት ለማጣራት፤ ከነባራዊ ሁኔታ እንዲሁም ሰራተኛው የሰራ ቦታ ላይ መገኘት ከሚችልበት ሁኔታ አንፃር እንዲሁም ከቀረበው ማስረጃ አንፃር በመመዘን የሚወሰን ስለመሆኑ፣ቅ፤ 20 መ.ቁ 12504
 
8.    በአዋጅ ቁጥር 1156/2011 አንቀጽ 27/3 ስር የተደነገገው ይርጋ ክስ የማቅረብ መብትን ቀሪ የሚያደርግ ባለመሆኑ ሰራተኛው የተሰናበተበትን ምክንያት፣ ምክንያቱ የተከሰተበትን ቀን እና ምክንያቱ የተከሰሰበትን ቀን አሰሪው መቼ እንዳወቀ በግልጽ በማሰናበቻ ጽሁፉ ላይ ሳይገልጽለት አሰናብቶት ከሆነ ወይም በሌላ ምክንያት ለማወቅ ያልተቻለ እንደሆነና እነዙህን ፍሬ ነገሮች ያወቀው አሰሪው ተከሶ በሰጠው መከላከያ መልስ ላይ ከተገለፀው ፍሬ ነገርና ከቀረበው ማስረጃ መነሻ የሆነ እንደሆነ ክሱን ለማሻሻል የግድ ከሆነ የአዋጁን አንቀጽ 27/3 ይዘት ባገናዘበ መልኩ ክሱን በማሻሻል አልያም ክስ በሚሰማበት ጊዜ በቃል አንስቶ መከራከር የሚችል ስለመሆኑ፣ቅ፤ 25 መ.ቁ 222297
 
9.    ከፊል የዳኝነት ስልጣን ላለው ኣካል በፍሬ ነገር ደረጃ የሚሰጠው ውሳኔ የመጨረሻ መሆኑ በግልፅ ተቀምጦ እያለ ይግባኝ ሰሚ ፍ/ቤት በሕግ አተረጎጎም ረገድ ብቻ የተሰጠውን ስልጣን በማለፍ ማስረጃን በመመዘን በፍሬ ነገር ላይ የሚሰጠው ድምዳሜ ስርዓቱን የተከተለ ስላለመሆኑ፣
 
    የአማራ ክልል መገናኛ ብዙሃን ማቋቋምያ አዋጅ ቁጥር 200/2005 አንቀፅ 13 (2)  (ጉዳዩ የአሰሪና ሰራተኛ ክርክር ነው) ቅ፤ 20 መ.ቁ 119704
 
         ልዩ ልዩ ጉዳዮች፤
 
1.    አንድ ጉዳይ ለመፈፀም (ለማስፈፀም) በሚል ምክንያት መነሻነት የሰጠሁትን ገንዘብ ለመመለስ ወይም ለተሰጠበት ዓላማ አላዋለም በሚል የሚቀርብ አቤቱታ የአደራ ሕግ ጽንስ ሀሳብን መሠረት በማድረግ ሊስተናገድ የማይገባ ስለመሆኑና ጉዳዩን ለማስረዳት የሰው ማስረጃ ማቅረብ የሚቻል ስለመሆኑ፣ ቅ፤ 13 መ.ቁ 69160
 
2.    የመኪና ሽያጭ ውል መደረጉን (መኖሩን) ለማስረዳት ሊቀርብ ስለሚገባው የማስረጃ አይነት፣ የመኪና /ተሽከርካሪ/ ባለሀብትነት (ስመ ሀብት) እንዲተላለፍለት የሚጠይቅ ሰው ሊያቀርባቸው ስለሚገቡና ተቀባይነት ስላላቸው ማስረጃዎች፣ አንድ ግዴታ እንዲፈፀምለት የሚጠይቅ ሰው የግዴታውን መኖር የማስረዳት ሸክም ያለበት ስለመሆኑ፣ አከራካሪ ሆኖ የቀረበን አንድ ፍሬ ነገር ማስረዳት ስለሚቻልበት የማስረጃ አይነት አግባብነት ባለው ሕግ በተለይ የተቀመጠ ግለጽ ድንጋጌ እስከሌለ ድረስ ማናቸውንም ዓይነት ማስረጃ አቅርቦ ጉዳዩን ለማስረዳት ስለመቻሉ፣የፍ/ብ/ህ/ቁ.1186 (1), (2),2001 (1) ስለ ተሽከርካሪ መለያ መመርመሪያና መመዝገቢያ አዋጅ ቁ.681/2002 አንቀጽ 6 (3) (4) ቅ፤ 14 መ.ቁ 81406
 
3.    በውል የተገባ አንድ ግዴታ መፈጸም ያለመፈጸሙን ለማጣራት የግራ ቀኙ ተዋዋይ ወገኖች የገቡት ግዴታ እና ያላቸው መብት የሚገልጽ የሰነድና የሰው ማስረጃ እንዲሁም የግዴታ ልዩ ባህርይ መሰረት በማድረግ ልምድን መዳሰስ የሚጠይቅ ስለመሆኑ፣ ፍ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 246፣247፣248 እና 249 ቅ፤ 19 መ.ቁ 96041
 
4.    የአንድ ባለሙያ ማስረጃ በቀረበ ጊዛ በዋናነት የሚመረመረው የባለሙያው ገለልተኛነት እና ሙያዊ ብቃት ሲሆን ሁለቱን መስፈርቶች ካሟላ ማስረጃው የፍሬ ነገሩን መኖር ወይም አለመኖር ለማረጋገጥ ከፍተኛ ግምት የሚሠጠው (high probative value) ማስረጃ በመሆኑ ለባለሙያ ማስረጃ ውጤት ሳይሰጥ ውጤቱን አለመቀበል የማስረጃ ምዘና መርህ ስህተት ስለመሆኑ፣ በአንድ በተዘረጋ የኤሌክትሪክ መስመር ምክንያት ለደረሰ ጉዳት ኃላፊነቱን የሚወስደው የኤሌክትሪክ መስመሩን የዘረጋው አካል እንጂ ሌላ ሰው በቤቱ በዘረጋውና ባለቤት ላልሆነበት የኤሌክትሪክ መስመር አጥፊ ሳይሆኑ ኃላፊ ስለመሆን በተደነገገው የውል ውጭ ኃላፊነት ክፍል ኃላፊ ሊሆን የማይገባው ስለመሆኑ፣ የፍ/ብ/ሕ/ቁ 2066 – 2086 ቅ፤ 24 መ.ቁ 175142
 
5.    አንድ ጉዳይ ለመፈፀም (ለማስፈፀም) በሚል ምክንያት መነሻነት የሰጠሁትን ገንዘብ ለመመለስ ወይም ለተሰጠበት ዓላማ አላዋለም በሚል የሚቀርብ አቤቱታ የአደራ ሕግ ጽንስ ሀሳብን መሠረት በማድረግ ሊስተናገድ የማይገባ ስለመሆኑና ጉዳዩን ለማስረዳት የሰው ማስረጃ ማቅረብ የሚቻል ስለመሆኑ፣ (ጉዳዩ በአደራ ከተሰጠ ገንዘብ የተያያዘ ክርክር ነው)
 
6.    አዲስ አባበ ከተማ ፍ/ቤት የጉዲፈቻ ስምምነትን ማስረጃን ተመልክቶ የወራሽነት ማስረጃን የመስጠት ስልጣን ያለው ስለመሆኑ፣አዋጅ ቁጥር 361/95 አንቀፅ 41 (ሸ) ቅ፤ 17 መ.ቁ 112575
 
7.    በወንጀል ጉዳይ የተሰጠ ውሣኔ በተመሳሳይ ጉዳይ በፍ/ብሔር ለቀረበው ክስ በማስረጃነት ለመወሰድ ብቃትና አግባብነት ያለው ስለመሆኑ፣ ቅ፤ 9 መ.ቁ 37184
 
8.    በሀራጅ አካሄድና ሽያጭ ስርዓት ተገቢ ያልሆነ ድርጊት፣ ማጭበርበር ወይም ማታለል መኖሩ በማስረጃ ከተረጋገጠ ጨረታውን ለማፍረስ በቂ ምክንያት ስለመሆኑ፣ የፍ/ስ/ስ/ህ/ቁ 445 ቅ፤ 22 መ.ቁ 136092
×
Stay Informed

When you subscribe to the blog, we will send you an e-mail when there are new updates on the site so you wouldn't miss them.

በኢትዮጵያ ከሕግ አገልግሎት የሚሰበሰብ የተጨማሪ እሴት ታክስና የተርን ኦቨር ታ...
Criminal Reinstatement in Ethiopia: Exploring the ...

Related Posts

 

Comments

No comments made yet. Be the first to submit a comment
Already Registered? Login Here
Abebe
Saturday, 15 June 2024